HOLOPSIS
Het positieve recht op leerplicht?
Richtingsbezwaar en de mogelijkheid om jurisprudentie te sturen
De hervatting van de strafrechtelijke vervolging van ouders die een beroep doen op richtingsbezwaar roept fundamentele vragen op over de Leerplichtwet, de rol van de rechter en het recht op onderwijs.
Hoe heeft de rechtspraak zich ontwikkeld? Welke juridische vragen zijn nog onbeantwoord?
Inleiding
Op 12 juni 2026 maakte het Openbaar Ministerie bekend dat het de strafrechtelijke handhaving van artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet weer zou hervatten.
Juist dat nieuwsbericht vormde voor mij de aanleiding om de gebeurtenissen van de afgelopen jaren opnieuw op een rij te zetten. In dit document onderzoek ik hoe deze ontwikkeling tot stand is gekomen, welke juridische vragen daarbij spelen en welke gevolgen deze koerswijziging kan hebben voor ouders die een beroep doen op richtingsbezwaar.
Tegelijkertijd roept deze ontwikkeling een fundamentelere vraag op. Steeds vaker wordt gesproken over een recht op onderwijs dat de grondslag vormt voor de leerplicht. Sinds het arrest van de Hoge Raad van 21 april 2026 lijkt dat recht bovendien steeds vaker het doorslaggevende argument te vormen om een beroep op de vrijstellingsgrond van artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet af te wijzen. Maar kan een recht dat niet als zodanig in de Leerplichtwet is neergelegd en tegelijkertijd door de overheid verplicht wordt gesteld, juridisch eigenlijk wel als een recht worden aangemerkt? Of verandert een recht, zodra de uitoefening ervan verplicht is, feitelijk in een plicht? En als ieder kind geacht wordt een positief recht op onderwijs te hebben, op wie rust dan de juridische verplichting om dat recht daadwerkelijk voor ieder kind te verwezenlijken? Die vraag loopt als een rode draad door dit document.
Hieronder volgt een letterlijke weergave van de relevante passages uit het nieuwsbericht van het Openbaar Ministerie van 12 juni 2026.
Openbaar Ministerie – Nieuwsbericht "OM hervat vervolging leerplichtzaken (artikel 5b)"
Update 12 juni 2026
"In Nederland kan een beroep op vrijstelling worden gedaan van de leerplicht vanwege richtingsbedenking tegen scholen, op basis van geloofsovertuiging of levensopvatting van de ouders (artikel 5b van de Leerplichtwet). Wanneer deze vrijstelling niet wordt verleend, dan kan de leerplichtambtenaar een proces-verbaal opmaken en het OM vervolgens overgaan tot strafrechtelijke vervolging. Eerder – in 2025 – heeft het OM besloten om deze zaken niet meer te vervolgen omdat hiervoor te weinig juridische houvast is.
De Hoge Raad heeft in een arrest van 21 april 2026 het toetsingskader voor beroepen wegens richtingsbezwaren verduidelijkt en aangescherpt. Ten aanzien van openbaar onderwijs kan slechts in uitzonderlijke gevallen nog met succes een beroep op artikel 5b van de Leerplichtwet worden gedaan. Het arrest van de Hoge Raad biedt hiermee een duidelijk juridisch toetsingskader. Het OM heeft dan ook besloten om op basis hiervan de strafrechtelijke handhaving van artikel 5b te hervatten."
Terug naar de inhoudsopgaveHoofdstuk 1 – De ontbrekende rechterlijke uitspraak
Hoe houdbaar is het om ouders die zich strikt aan de letter van de wet houden strafrechtelijk te vervolgen, terwijl een inhoudelijke uitspraak van een hogere rechter over juist dát type zaak nog altijd ontbreekt?
Tot op heden heeft geen hogere rechter zich inhoudelijk kunnen uitspreken over een zaak waarin ouders zich gedurende de gehele procedure strikt aan de letter van de wet hebben gehouden. Daardoor ontbreekt nog altijd een richtinggevende uitspraak over de vraag hoe artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet in een dergelijke situatie moet worden uitgelegd. Om te begrijpen waarom die uitspraak ontbreekt, moeten we terug naar wat zich in 2024 en 2025 heeft afgespeeld.
Ouders doen een beroep op richtingsbezwaar op grond van artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet 1969 en houden zich daarbij strikt aan de letter van de wet. Toch krijgen zij een proces-verbaal en worden zij door de kantonrechter veroordeeld.
Dat is geen denkbeeldig voorbeeld. In de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak werden ouders die zich strikt aan de letter van de wet hadden gehouden door de kantonrechter veroordeeld. Zij gingen vervolgens in hoger beroep. Vlak voordat hun zaak inhoudelijk door het gerechtshof zou worden behandeld, besloot het Openbaar Ministerie echter de vervolging van alle lopende rechtszaken op basis van richtingsbezwaar te beëindigen.
Op 7 april 2025 kondigde het Openbaar Ministerie aan te stoppen met de vervolging van ouders die een beroep deden op artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet. Nog geen maand later, op 1 mei 2025, verklaarde het gerechtshof Amsterdam het Openbaar Ministerie in de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak niet-ontvankelijk in de vervolging. De uitspraak is hier te vinden:
https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:GHAMS:2025:1181
Voor de betrokken ouders, maar ook voor veel andere ouders met richtingsbezwaar, voelde dat als een overwinning. De strafzaken stopten immers.
Achteraf bezien vraag ik mij af of dat werkelijk een overwinning was. De vervolging stopte weliswaar, maar daarmee verdween ook de kans op een inhoudelijke uitspraak van het gerechtshof over een zaak waarin ouders zich volledig aan de letter van de wet hadden gehouden. Juist zo'n uitspraak had duidelijkheid kunnen geven over de juiste uitleg van de wet.
Zolang zo'n uitspraak uitblijft, ontbreekt een belangrijke rechterlijke uitspraak waarop andere ouders zich in vergelijkbare situaties kunnen beroepen.
In de toelichting op deze beleidswijziging schreef het Openbaar Ministerie onder meer dat "de wettelijke bepalingen en de daarbij behorende jurisprudentie al geruime tijd juridisch gezien onvoldoende houvast bieden" en dat "het voor ouders duidelijk moet zijn wanneer zij de wet overtreden en wel of niet strafbaar zijn." Volgens het OM was voortzetting van strafrechtelijke vervolging onder die omstandigheden niet langer verantwoord.
De toelichting van het Openbaar Ministerie van 28 mei 2025 is hier te vinden:
Naast de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak liep in dezelfde periode nog een andere Amsterdamse leerplichtzaak: de zogenoemde Tasawwuf-zaak. In die zaak werden de ouders op 22 oktober 2024 door het gerechtshof Amsterdam in hoger beroep veroordeeld. Tegen dat arrest werd beroep in cassatie ingesteld, waarna de Hoge Raad zich op 21 april 2026 over de zaak uitsprak.
Anders dan de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak heeft deze zaak dus wél geleid tot een arrest van de Hoge Raad. Dat arrest heeft niet alleen betekenis voor de ouders in deze zaak, maar ook voor de uitleg van artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet in toekomstige zaken.
Met het arrest van 21 april 2026 heeft de Hoge Raad het toetsingskader voor artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet verduidelijkt en op onderdelen aangescherpt. Naar aanleiding van dat arrest hebben verschillende gemeenten ouders brieven gestuurd waarin zij hun uitleg van het arrest geven. Daarbij wordt regelmatig gesteld dat een beroep op richtingsbezwaar niet (meer) kan slagen wanneer binnen redelijke afstand openbaar onderwijs beschikbaar is dat volgens de Hoge Raad op een objectieve, kritische en pluralistische wijze wordt gegeven. Die conclusie is in die bewoordingen echter niet door de Hoge Raad geformuleerd, maar vloeit voort uit de wijze waarop gemeenten het arrest interpreteren.
Mocht opnieuw een Letter van de Wet-zaak in hoger beroep belanden, dan bestaat ook het risico dat de vervolging opnieuw wordt beëindigd voordat het gerechtshof zich inhoudelijk kan uitspreken. Daardoor blijft richtinggevende jurisprudentie uit over de vraag hoe de wet moet worden toegepast wanneer ouders zich strikt aan de letter van de wet hebben gehouden.
Daartegenover staan zaken waarin ouders méér informatie hebben verstrekt dan de wet voorschrijft, zoals in de Amsterdamse Tasawwuf-zaak, die uiteindelijk heeft geleid tot het arrest van de Hoge Raad. Die zaken kennen een andere feitelijke en juridische situatie, waardoor de fundamentele rechtsvraag opnieuw onbeantwoord blijft en tegelijkertijd nadelige jurisprudentie ontstaat voor ouders die een beroep op richtingsbezwaar doen. Daarmee werken deze uitspraken in het voordeel van degenen die vanuit hun wettelijke taak streven naar deelname van zoveel mogelijk kinderen aan het reguliere onderwijs.
Ouders die zich strikt aan de wet houden, kunnen daardoor theoretisch gezien jaar in jaar uit opnieuw in een strafprocedure betrokken raken, terwijl een inhoudelijke uitspraak van een hogere rechter over de kern van de zaak – dus een zaak waarin niet één centimeter van de letter van de wet wordt afgeweken – uitblijft. Daardoor ontbreekt niet alleen rechtszekerheid voor individuele ouders, maar wordt ook de rechtsontwikkeling belemmerd. Als een inhoudelijke uitspraak van het gerechtshof steeds uitblijft doordat zaken vlak daarvoor worden beëindigd, hoe kan er dan ooit duidelijkheid ontstaan over de juiste uitleg van de wet? En als die duidelijkheid uitblijft, hoe kunnen burgers zich daar dan met vertrouwen op beroepen?
De wet is in de tussentijd niet gewijzigd. Zolang een inhoudelijke uitspraak in een Letter van de Wet-zaak uitblijft, blijft onduidelijk hoe een hogere rechter zou oordelen over een zaak waarin ouders zich gedurende de gehele procedure strikt aan de letter van de wet hebben gehouden.
Terug naar de inhoudsopgaveHoofdstuk 2 – Twee zaken. De eerste strandt vlak voor een inhoudelijke uitspraak, de tweede leidt tot jurisprudentie.
In hoofdstuk 1 heb ik beschreven hoe de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak nooit inhoudelijk door het gerechtshof kon worden beoordeeld, terwijl de Amsterdamse Tasawwuf-zaak uiteindelijk wél tot een arrest van de Hoge Raad heeft geleid.
Al vóór de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak werd in mei 2024 een crowdfundactie gestart om juridisch advies in te winnen bij Knoops' Advocaten, een van de bekendste strafrechtkantoren van Nederland.
De centrale juridische vragen van gezinnen met richtingsbezwaar waren onder meer:
- Mag een leerplichtambtenaar richtingsbezwaren inhoudelijk beoordelen?
- Zijn ouders verplicht méér informatie te verstrekken dan de kennisgeving voorschrijft?
- Kan iemand die uitsluitend de wettelijke kennisgeving indient überhaupt als verdachte worden aangemerkt?
Volgens Knoops is een ouder die uitsluitend de kennisgeving indient zoals de Leerplichtwet voorschrijft, in beginsel geen verdachte in de zin van artikel 27 van het Wetboek van Strafvordering.
Knoops schrijft bovendien dat het vrijwillig verstrekken van méér informatie dan de wet voorschrijft ertoe kan leiden dat die informatie later tegen ouders kan worden gebruikt. Zelfs wanneer die informatie wordt verstrekt omdat een leerplichtambtenaar dreigt met een proces-verbaal, ziet de rechter dat in de praktijk niet automatisch als meewerken onder dwang. Volgens Knoops moet daarvoor sprake zijn van daadwerkelijke pressie.
Het gezin in de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak heeft dit advies vervolgens opgevolgd.
De feiten van de Amsterdamse Tasawwuf-zaak verschillen wezenlijk van die van de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak. De uitspraak van het gerechtshof Amsterdam in de Amsterdamse Tasawwuf-zaak (bijlage 1) en het daaropvolgende arrest van de Hoge Raad (bijlage 2) zijn achter in dit document opgenomen.
In de Amsterdamse Tasawwuf-zaak hebben de ouders naast de kennisgeving aanvullende informatie verstrekt. Feit is dat daarmee méér informatie is verstrekt dan de Leerplichtwet voorschrijft.
Doe je dat en verstrek je aanvullende informatie die de wet niet voorschrijft, dan ontstaat de situatie dat de leerplichtambtenaar – en uiteindelijk ook de rechter – jouw beroep inhoudelijk kan gaan beoordelen.
Daardoor kan de jurisprudentie die is ontstaan naar aanleiding van de Amsterdamse Tasawwuf-zaak ook nadelige gevolgen hebben voor ouders die zich wél volledig aan de letter van de wet houden, terwijl een Letter van de Wet-zaak nooit inhoudelijk door een hogere rechter is beoordeeld.
Terug naar de inhoudsopgaveHoofdstuk 3 – Het recht op onderwijs als uitgangspunt
Waar het Openbaar Ministerie in mei 2025 nog concludeerde dat de wettelijke regeling en de bestaande jurisprudentie onvoldoende juridische houvast boden voor strafrechtelijke handhaving van artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet, heeft de Hoge Raad in het arrest van 21 april 2026 het toetsingskader verduidelijkt en op onderdelen aangescherpt. De tekst van de Leerplichtwet is daarbij ongewijzigd gebleven.
De Hoge Raad overweegt dat het uitgangspunt van de regeling is dat een jongere als leerling van een school staat ingeschreven en deze school geregeld bezoekt. Daarmee wordt beoogd het recht op onderwijs voor het kind te garanderen. Daarnaast verwijst de Hoge Raad naar het EVRM, het IVRK en de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
De Hoge Raad sluit een geslaagd beroep op richtingsbezwaar tegen het openbaar onderwijs daarbij niet volledig uit. Hij overweegt dat zo'n beroep nog kan slagen wanneer komt vast te staan dat het onderwijs op alle openbare scholen binnen redelijke afstand, voor zover dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet op een objectieve, kritische en pluralistische manier wordt gegeven. Volgens de Hoge Raad zal een beroep op de vrijstellingsgrond, voor zover het openbaar onderwijs betreft, daarom in de praktijk nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden kunnen slagen.
Maar dat is niet wat de Leerplichtwet voorschrijft.
Artikel 8, eerste lid, van de Leerplichtwet bepaalt slechts dat de kennisgeving de verklaring bevat dat tegen de richting van het onderwijs op alle binnen redelijke afstand gelegen scholen overwegende bedenkingen bestaan.
De wet spreekt dus over de verklaring. De wet schrijft niet voor dat ouders hun volledige levensovertuiging moeten toelichten, hun bezwaren uitgebreid moeten onderbouwen of moeten aantonen waarom die bezwaren voldoende zwaarwegend zijn.
In hoofdstuk 2 kwam al naar voren dat één van de centrale vragen aan Knoops' Advocaten was of ouders verplicht zijn méér informatie te verstrekken dan de kennisgeving voorschrijft.
Volgens Knoops is dat in beginsel niet het geval.
Zoals hiervoor is uiteengezet, sluit de Hoge Raad een geslaagd beroep op richtingsbezwaar tegen het openbaar onderwijs niet volledig uit. Volgens de Hoge Raad zal een beroep op de vrijstellingsgrond, voor zover het openbaar onderwijs betreft, daarom in de praktijk nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden kunnen slagen.
Er blijft dus ruimte bestaan voor een uitzondering. Of daarvan sprake is, hangt af van de beoordeling van de aangevoerde bezwaren. In de Amsterdamse Tasawwuf-zaak oordeelden het gerechtshof en de Hoge Raad dat de bezwaren tegen de islamitische, joodse, antroposofische en christelijke scholen voldoende concreet en zwaarwegend waren, maar dat dit niet gold voor de bezwaren tegen het openbaar onderwijs.
Juist daar rijst de volgende vraag.
Kan een ander eigenlijk wel beoordelen hoe zwaar een levensovertuiging voor iemand persoonlijk weegt? Wat voor de één een onoverkomelijk gewetensbezwaar is, kan voor een ander nauwelijks betekenis hebben. Dat maakt de zwaarwegendheid van een levensovertuiging per definitie persoonlijk.
Het is vergelijkbaar met het tillen van een tentzak van 35 kilogram. Voor de één is dat eenvoudig, terwijl een ander diezelfde tentzak onmogelijk kan optillen. Het gewicht van de tentzak verandert niet, maar de belasting die iemand ervaart wel.
Zo kan ook de betekenis van een levensovertuiging niet los worden gezien van degene die haar heeft. De vraag is dan ook of een ander objectief kan vaststellen dat een gewetensbezwaar niet zwaarwegend genoeg is.
Daar komt nog iets bij. Van ouders wordt verwacht dat zij hun diepste levensovertuiging onder woorden brengen, terwijl niet iedereen zich even gemakkelijk of even volledig kan uitdrukken. De één weet zijn overtuigingen helder en gestructureerd te verwoorden, terwijl een ander daar veel meer moeite mee heeft. Dat geldt des te meer wanneer ouders onder druk staan, bijvoorbeeld tijdens een gesprek met een leerplichtambtenaar of tijdens een strafzitting.
De uitkomst van die beoordeling kan daardoor niet alleen afhangen van de levensovertuiging zelf, maar ook van iemands vermogen om die overtuiging onder woorden te brengen. Dat roept de vraag op of een dergelijke toets wel geschikt is om de zwaarwegendheid van een persoonlijk gewetensbezwaar objectief vast te stellen.
Opvallend is bovendien dat het recht op onderwijs kennelijk niet in alle gevallen doorslaggevend is. Wanneer een leerplichtambtenaar of rechter oordeelt dat ouders wél overwegende bedenkingen hebben in de zin van artikel 5, onder b, van de Leerplichtwet, wordt de vrijstelling immers alsnog verleend. Het kind hoeft dan niet op een school te worden ingeschreven. Dat roept de vraag op waarom het recht op onderwijs in het ene geval wél doorslaggevend is en in het andere geval niet.
Voor ouders die een beroep doen op richtingsbezwaar betekent dit in de praktijk dat zij er rekening mee moeten houden dat hun beroep door de leerplichtambtenaar, het Openbaar Ministerie en uiteindelijk de kantonrechter zal worden beoordeeld aan de hand van dit aangescherpte toetsingskader. Daarmee is het risico op strafrechtelijke vervolging en een veroordeling bij de kantonrechter aanzienlijk toegenomen.
Of dit aangescherpte toetsingskader ook stand zal houden wanneer een Letter van de Wet-zaak uiteindelijk aan een hogere rechter wordt voorgelegd, zal moeten blijken. Juist daar ligt echter een belangrijk probleem. De ouders in de Amsterdamse Letter van de Wet-zaak wilden hun zaak in eerste instantie aan het gerechtshof voorleggen om duidelijkheid te verkrijgen over de uitleg van de Leerplichtwet. Indien ook het gerechtshof tot een veroordeling zou zijn gekomen, was het de bedoeling vervolgens beroep in cassatie in te stellen, zodat de Hoge Raad zich over die rechtsvraag zou kunnen uitspreken en duidelijkheid zou ontstaan over de uitleg van de wet. Door de niet-ontvankelijkverklaring van het Openbaar Ministerie is die inhoudelijke beoordeling echter nooit tot stand gekomen.
De vraag is daarom niet alleen of een nieuwe Letter van de Wet-zaak uiteindelijk een hogere rechter zal bereiken, maar ook hoeveel ouders in de tussentijd op basis van het huidige toetsingskader strafrechtelijk zullen worden vervolgd en mogelijk veroordeeld. Mocht een hogere rechter op een later moment alsnog tot een andere uitleg van de Leerplichtwet komen, dan rijst de vraag welke gevolgen dat heeft voor de ouders die in de tussentijd al met strafrechtelijke procedures en veroordelingen zijn geconfronteerd.
Voor de betrokken gezinnen zijn de gevolgen nu al werkelijkheid. In de zomer van 2026 ontvangen veel ouders brieven waarin wordt aangekondigd dat hun kind vóór het begin van het komende schooljaar, dus vóór september 2026, ingeschreven moet staan. Deze gezinnen worden daarmee nu al geconfronteerd met onzekerheid, druk en de gevolgen van het aangescherpte handhavingsbeleid.
Strafrechtelijke procedures brengen vaak langdurige onzekerheid, stress, tijdverlies en aanzienlijke kosten met zich mee. Veel ouders leven maanden of zelfs jaren in onzekerheid over strafvervolging, met alle gevolgen die dat heeft voor hun gezin.
Juist daarin schuilt een opvallende spanning. Het aangescherpte toetsingskader is bedoeld om het recht op onderwijs van het kind te beschermen, maar de weg waarlangs dat gebeurt kan tegelijkertijd een zware belasting vormen voor dezelfde gezinnen en kinderen. Tijd, aandacht en financiële middelen die ouders anders aan de opvoeding, begeleiding en ontwikkeling van hun kinderen zouden besteden, gaan op aan juridische procedures, gesprekken met instanties en strafzaken.
Wanneer de overheid zich beroept op het belang van het kind, verdient daarom ook de vraag aandacht welke gevolgen het gekozen handhavingssysteem zelf voor kinderen en hun gezinnen heeft.
En precies daar ligt, wat mij betreft, de wortel van het probleem: het vermeende positieve, en tegelijkertijd gedwongen, recht op onderwijs. Waarom ik meen dat een dergelijk recht juridisch op gespannen voet staat met het begrip 'recht' en in de praktijk tot aanzienlijke schade voor gezinnen kan leiden, bespreek ik in hoofdstuk 5.
Terug naar de inhoudsopgaveHoofdstuk 4 – Bestaat een positief recht op onderwijs eigenlijk wel?
Alles lijkt inmiddels te draaien om het recht op onderwijs.
Zoals in de voorgaande hoofdstukken is beschreven, kiest de Hoge Raad in zijn arrest voor één duidelijk uitgangspunt: het recht op onderwijs van het kind.
Vanuit dat uitgangspunt verduidelijkt en scherpt de Hoge Raad het bestaande toetsingskader aan. Daarbij overweegt hij dat het recht op onderwijs grenzen stelt aan de mogelijkheid om een beroep op de vrijstellingsgrond van artikel 5, aanhef en onder b, van de Leerplichtwet te honoreren.
Daarmee kom ik uiteindelijk uit bij de vraag die volgens mij éérst beantwoord zou moeten worden:
Bestaat een positief recht op onderwijs eigenlijk wel?
Die vraag is volgens mij veel belangrijker dan de vraag hoe een dergelijk recht zou moeten worden vormgegeven.
Zolang niet duidelijk is of een positief recht op onderwijs überhaupt kan bestaan, heeft het weinig zin om te discussiëren over de manier waarop dat recht zou moeten worden uitgevoerd of gehandhaafd.
Wat is een positief recht?
Om die vraag te kunnen beantwoorden, is het eerst van belang stil te staan bij wat onder een positief recht wordt verstaan.
Een natuurlijk recht is een recht dat je van nature hebt. Anderen hoeven dat recht niet eerst aan jou te geven, maar moeten zich ervan onthouden het te schenden. Dat geldt bijvoorbeeld voor het recht op leven, de lichamelijke integriteit en de persoonlijke vrijheid. Dat zijn rechten die anderen wel kunnen schenden of afnemen, bijvoorbeeld door iemand te doden, te mishandelen of wederrechtelijk van zijn vrijheid te beroven. Maar niemand hoeft die rechten eerst actief aan jou te verlenen voordat je ze hebt.
Een kind wordt niet geboren met een door de overheid verleend leerrecht. Het wordt geboren met een natuurlijke drang om de wereld te ontdekken, ervaringen op te doen en daarvan te leren. Dat natuurlijke leerproces kan wel worden belemmerd of zelfs grotendeels onmogelijk worden gemaakt. Wie een kind zijn vrijheid ontneemt, het isoleert of voortdurend verhindert om ervaringen op te doen, beperkt daarmee ook zijn natuurlijke mogelijkheid om te leren. Een kind dat bijvoorbeeld jarenlang in een afgesloten ruimte zou worden opgesloten, zal zich veel minder kunnen ontwikkelen dan een kind dat vrij is om de wereld te ontdekken.
Een positief recht kan alleen bestaan wanneer iemand anders verplicht wordt dat recht te verwezenlijken.
Een dergelijk positief recht op onderwijs kan daarom alleen worden verwezenlijkt wanneer iemand anders verplicht is daarvoor iets te doen. Daarvoor moet eerst duidelijk zijn wat onder onderwijs wordt verstaan, wie daarvoor verantwoordelijk is, wanneer aan dat recht is voldaan en wie daarop toezicht houdt.
Bij het recht op onderwijs komt daar nog iets bij. Niet alleen wordt gesproken over een recht op onderwijs, ook bestaat tegelijkertijd de wettelijke verplichting om daarvan gebruik te maken.
Daarmee is het niet alleen een recht, maar tegelijk ook een plicht: een gedwongen recht.
Wanneer dat positieve recht bovendien een gedwongen recht is, komen daar nog andere vragen bij. Wat gebeurt er wanneer een kind dat opgelegde onderwijs niet aankan, niet wil of er juist door wordt beschadigd? Dat roept onmiddellijk een aantal fundamentele vragen op.
Niet langer staat de natuurlijke drang van het kind om te leren centraal, maar een door de overheid vormgegeven positief recht op onderwijs.
Juist doordat dit positieve recht tegelijkertijd een gedwongen recht is, ontstaat het risico dat de natuurlijke drang van een kind om te leren steeds verder naar de achtergrond verdwijnt of zelfs grotendeels wordt weggenomen.
Immers, wanneer de overheid bepaalt wat onderwijs is, waar dat moet plaatsvinden, wanneer daaraan is voldaan en hoe daarop wordt toegezien, blijft er steeds minder ruimte over voor het natuurlijke leerproces van een kind.
Daarmee wordt het natuurlijke leren niet langer als uitgangspunt genomen, maar vervangen door een systeem waarin de vrijheid om zelf te leren wordt beperkt en plaatsmaakt voor een positief, en bovendien gedwongen, recht op onderwijs.
Waar baseert de Hoge Raad dit recht eigenlijk op?
Om te kunnen beoordelen of een dergelijk positief recht op onderwijs bestaat, moet eerst worden gekeken waarop de Hoge Raad dit recht eigenlijk baseert.
In zijn arrest verwijst de Hoge Raad daarvoor naar internationale verdragen en de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. De verdragsbepaling waarop daarbij onder meer wordt voortgebouwd, is artikel 2 van het Eerste Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM).
Daarin staat:
"Niemand mag het recht op onderwijs worden ontzegd. Bij de uitoefening van alle functies die de Staat in verband met de opvoeding en het onderwijs op zich neemt, eerbiedigt de Staat het recht van ouders om zich van die opvoeding en van dat onderwijs te verzekeren, die overeenstemmen met hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen."
Opvallend is dat deze bepaling niet alleen spreekt over het recht op onderwijs, maar in dezelfde bepaling ook uitdrukkelijk bepaalt dat de Staat het recht van ouders moet eerbiedigen om hun kinderen op te voeden en onderwijs te laten volgen overeenkomstig hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen.
Juist die combinatie maakt deze verdragsbepaling relevant voor het richtingsbezwaar.
De vraag is daarom hoe beide onderdelen van artikel 2 van het Eerste Protocol zich tot elkaar verhouden en op welke wijze zij bij de toepassing van artikel 5, aanhef en onder b, van de Leerplichtwet moeten worden gewogen.
De Leerplichtwet regelt verplichtingen. Zij verplicht ouders ervoor te zorgen dat hun kinderen op een school staan ingeschreven en deze school bezoeken. De wet formuleert daarbij geen afzonderlijk recht op onderwijs of leerrecht.
Dat roept volgens mij opnieuw de vraag op waarop het positieve recht op onderwijs, zoals de Hoge Raad dat in dit arrest als uitgangspunt neemt, precies is gebaseerd.
De praktijk laat iets anders zien
Ook de praktijk lijkt volgens mij te laten zien dat de vraag of een afdwingbaar recht op onderwijs eigenlijk wel bestaat steeds urgenter wordt.
Die ontwikkeling lijkt inmiddels ook zichtbaar te worden. Zo kondigde oudervereniging Balans in juni 2026 aan namens thuiszitters een juridische procedure tegen de Nederlandse Staat te starten. Volgens Balans worden de rechten van thuiszitters geschonden doordat het huidige onderwijssysteem er niet in slaagt ieder kind passend onderwijs te bieden. De vereniging stelt dat ieder kind recht heeft op thuisnabij passend onderwijs, verwijst daarbij onder meer naar het EVRM en het IVRK en pleit voor het waarborgen van het leerrecht. Met deze procedure wil Balans bereiken dat de Staat verantwoordelijkheid neemt en ervoor zorgt dat ieder kind daadwerkelijk toegang heeft tot passend onderwijs.
Die ontwikkeling maakt duidelijk hoe actueel de vraag is die in dit hoofdstuk centraal staat. Steeds vaker wordt ervan uitgegaan dat de overheid verantwoordelijk is voor het verwezenlijken van een afdwingbaar recht op onderwijs. Maar juist dan dringt zich volgens mij eerst een andere vraag op: bestaat een dergelijk recht juridisch eigenlijk wel?
Daar komt bij dat steeds meer kinderen binnen het huidige onderwijssysteem vastlopen. Inmiddels gaat het niet alleen om de officiële thuiszitters, maar ook om een veel grotere groep kinderen die wel op een school staan ingeschreven, maar daar feitelijk niet of nauwelijks meer tot leren komen. Zij worden ook wel verborgen thuiszitters genoemd.
De aantallen lopen inmiddels op tot ongeveer 70.000 thuiszitters en naar schatting circa 280.000 verborgen thuiszitters.
Recht op schoolplicht
De Hoge Raad overweegt dat:
“Het uitgangspunt van deze regeling is dat een jongere als leerling van een school staat ingeschreven en deze school geregeld bezoekt. Daarmee wordt beoogd het recht op onderwijs voor het kind te garanderen, met oog voor het belang dat een kind, samen met andere kinderen, kan deelnemen aan het onderwijs op een school en binnen een schoolgemeenschap, en zich zo kan ontwikkelen en vormen.”
In de praktijk wordt het recht op onderwijs daarmee verwezenlijkt door een verplichting tot inschrijving en geregeld schoolbezoek. De overheid kan immers niet garanderen dat een kind daadwerkelijk leert, maar kan wel afdwingen dat een kind als leerling van een school staat ingeschreven en deze school geregeld bezoekt. Het vermeende recht op onderwijs krijgt daardoor feitelijk de vorm van een recht op schoolplicht.
Veel leraren proberen iedere dag de door de leerplicht opgedrongen lesstof over te brengen aan kinderen die daar hun ophokplicht uitzitten. In onnatuurlijke plofklassen van dertig kinderen van ongeveer dezelfde leeftijd – waar vind je zo’n groep elders in het echte leven? – zitten kinderen die geen enkele verbinding voelen met de lesstof, zich vervelen, afhaken, de les verstoren, niet opletten of de boel op stelten zetten. En geef die kinderen eens ongelijk. Zij zitten daar niet uit eigen vrije wil.
Een leerkracht heeft uiteraard niet onbeperkt tijd en aandacht. Een aanzienlijk deel daarvan gaat noodgedwongen naar kinderen die daar tegen hun wil aanwezig zijn en daardoor moeite hebben zich met de les te verbinden.
Juist daardoor zijn uiteindelijk ook de kinderen die wél graag naar school gaan en de aangeboden lesstof met interesse willen volgen de dupe van de experimentele Leerplichtwet, of – zoals deze inmiddels ook wel wordt genoemd – het gedwongen recht op onderwijs. Ook zij moeten de beperkte tijd en aandacht van de leerkracht delen met kinderen die daar helemaal niet willen zijn.
De schooldwang raakt daardoor niet alleen de kinderen die tegen hun wil in de klas zitten, maar óók de kinderen die juist graag willen leren.
De grenzen van de leerplicht
Wanneer een kind vervolgens zó vastloopt dat een door de gemeente aangewezen arts, psycholoog of pedagoog oordeelt dat het lichamelijk of psychisch niet geschikt is om een school of instelling te bezoeken, kan uiteindelijk vrijstelling worden verleend op grond van artikel 5, aanhef en onder a, van de Leerplichtwet.
De verplichting om onderwijs te volgen vervalt dan. Vaak gebeurt dat echter pas nadat een kind jarenlang is blootgesteld aan dwang, druk en voortdurende pogingen om het alsnog passend te krijgen binnen een systeem dat juist de oorzaak van de schade is.
Juist dat laat volgens mij zien dat de Leerplichtwet geen recht op onderwijs garandeert, maar een plicht om onderwijs te volgen. Het systeem kan kinderen verplichten op school aanwezig te zijn, maar kan niet garanderen dat zij daar daadwerkelijk leren. Wanneer een kind uiteindelijk zo vastloopt dat zelfs die verplichting moet vervallen, wordt zichtbaar waar de grens van het vermeende recht op schoolplicht ligt.
Wanneer zelfs die plicht uiteindelijk kan vervallen omdat een kind het systeem niet meer aankan, is moeilijk vol te houden dat sprake is van een afdwingbaar recht op onderwijs.
Toezicht, controle en de gevolgen
De achterliggende gedachte achter de Leerplichtwet lijkt te zijn dat sommige kinderen zonder die plicht buiten beeld zouden kunnen raken en daardoor misschien mishandeld, verwaarloosd of onderwijs onthouden zouden krijgen.
Maar wanneer uit angst voor mogelijke misstanden bij een kleine groep gezinnen een systeem van toezicht, controle en dwang wordt opgelegd aan álle gezinnen, ontstaat een nieuw probleem. Ouders die hun kind mishandelen of verwaarlozen zijn verantwoordelijk voor hun eigen handelen. Maar wanneer een systeem van dwang en controle zelf aantoonbaar schade veroorzaakt bij grote aantallen kinderen en gezinnen, zijn ook degenen die dat systeem bedenken, uitvoeren, handhaven en verdedigen verantwoordelijk voor de gevolgen van hun handelen. Vanuit menselijk oogpunt blijft die verantwoordelijkheid altijd een persoonlijke verantwoordelijkheid. Zij kan niet worden afgeschoven op "het systeem", "de wet" of "de overheid". Een systeem handelt immers niet zelfstandig; uiteindelijk zijn het altijd mensen die keuzes maken en daarnaar handelen.
Daar komt nog iets bij. De aanwezigheid van een kind op school zegt op zichzelf weinig over het welzijn van dat kind. Een kind kan iedere dag naar school gaan en toch worden mishandeld of verwaarloosd. Zichtbaarheid binnen een systeem is daarom niet hetzelfde als veiligheid of welzijn.
Los daarvan blijkt dat ook het onderwijssysteem zelf schade kan veroorzaken. De bescherming die het systeem beoogt te bieden, voorkomt niet dat binnen datzelfde systeem ook schade ontstaat, zoals stress, pesten, overprikkeling, schooltrauma's en het vastlopen van honderdduizenden kinderen binnen het onderwijs.
Ook de Amerikaanse onderzoekspsycholoog en hoogleraar Peter Gray, die internationaal bekendstaat om zijn onderzoek naar vrij spel en zelfsturend leren, is zeer kritisch op het huidige onderwijssysteem. Volgens Gray onderdrukt het schoolsysteem de natuurlijke nieuwsgierigheid, intrinsieke motivatie en eigen verantwoordelijkheid van kinderen. In een interview met Kiind wordt zijn visie kernachtig samengevat met de woorden: "Het schoolsysteem is door de staat verplichte kindermishandeling."
Thuisonderwijs en de toekomst
Die ontwikkeling lijkt inmiddels ook zichtbaar te worden. Zo pleit de Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs (NVvTO) in een petitie onder meer voor het wettelijk mogelijk maken van thuisonderwijs, het opnemen van thuisonderwijs in de wet en voor toezicht dat aansluit bij de praktijk. Daarnaast wordt erop gewezen dat thuisonderwijs voor een deel van de thuiszitters een oplossing kan zijn. Opvallend is dat juist na het arrest van de Hoge Raad veel belangstelling lijkt te bestaan voor deze petitie. Dat past bij de ontwikkeling die in dit hoofdstuk wordt beschreven.
Voor een deel van de gezinnen met een schoolbeschadigde thuiszitter kan een wettelijke regeling voor thuisonderwijs binnen het huidige systeem inderdaad een uitkomst zijn. Zij hoeven dan niet langer bang te zijn voor strafrechtelijke vervolging wanneer zij hun kind thuis onderwijs geven. Tegelijkertijd is daarmee nog niet gezegd dat ook het kind daarmee geholpen is. Lang niet alle schoolbeschadigde thuiszitters zullen gedijen bij een vorm van leerplicht in een huiselijke setting, waarbij zij het risico lopen alsnog verplicht te worden de door de overheid voorgeschreven lesstof te volgen en waarbij de overheid vervolgens kan controleren of aan dat recht wordt voldaan, bijvoorbeeld door middel van toetsen, certificering of andere vormen van toezicht.
Tegelijkertijd roept dat bij mij een fundamentele vraag op. Een groot deel van de ouders die een beroep doet op richtingsbezwaar kiest er bewust voor hun kinderen de ruimte te geven om op een natuurlijke en kindvolgende manier te leren. De groep is zeer divers. Sommige ouders kiezen voor een meer schoolse aanpak, anderen laten het leerproces juist zoveel mogelijk aansluiten bij de natuurlijke ontwikkeling van hun kind, met allerlei vormen daartussenin. Juist voor die laatste groep bestaat het natuurlijke leerproces nog altijd als uitgangspunt.
Naar mijn mening zet het arrest van de Hoge Raad die ontwikkeling onder druk. Waar deze kinderen nu nog de ruimte hebben om vanuit hun natuurlijke nieuwsgierigheid en intrinsieke motivatie te leren, lijkt de nadruk steeds meer te verschuiven naar een door de overheid afgedwongen recht op onderwijs, waaraan tegelijkertijd een plicht is verbonden. Daarmee dreigt het natuurlijke leerproces niet langer het uitgangspunt te zijn, maar plaats te maken voor een systeem waarin de overheid bepaalt wat onderwijs is, wanneer daaraan is voldaan en op welke wijze daarop wordt toegezien.
Op dit moment lijkt die ontwikkeling zich vooral te uiten in een steeds grotere druk richting gedwongen schoolgang. Mocht thuisonderwijs in de toekomst wettelijk worden geregeld, dan zou daarnaast een tweede ontwikkeling kunnen ontstaan: een vorm van thuisonderwijs waarbij hetzelfde gedwongen onderwijs, met bijbehorende voorwaarden, toezicht en controle, tot achter de voordeur wordt gebracht. Voor een deel van de gezinnen met richtingsbezwaar zou de keuze dan niet langer gaan tussen natuurlijk leren en schoolonderwijs, maar tussen gedwongen schoolgang of gedwongen onderwijs in de thuissituatie.
Een voorbeeld daarvan is Vlaanderen. Daar is huisonderwijs toegestaan, maar zijn ouders verplicht hun kind uiterlijk in het schooljaar waarin het elf jaar wordt in te schrijven bij de Examencommissie basisonderwijs. Kinderen die huisonderwijs volgen moeten vervolgens examens afleggen en krijgen daarvoor slechts twee kansen om te slagen. Slagen zij niet binnen die twee pogingen, dan moeten zij hun kind verplicht inschrijven op een school. Opvallend is dat deze verplichte examenregeling niet geldt voor kinderen die regulier onderwijs volgen. Voor schoolgaande kinderen beslist de klassenraad autonoom of een kind het getuigschrift basisonderwijs behaalt. Een school mag daarvoor examens afnemen, maar dat is niet verplicht. Bij een vergelijking tussen de slagingspercentages van kinderen met huisonderwijs en kinderen die regulier onderwijs volgen, blijkt dat die vergelijking in de praktijk nauwelijks goed kan worden gemaakt, omdat de verplichte toets die kinderen met huisonderwijs moeten afleggen helemaal niet verplicht is voor kinderen die regulier onderwijs volgen. Daarnaast is meerdere keren aan de Vlaamse overheid gevraagd wat de gevolgen zouden zijn wanneer ook schoolgaande kinderen verplicht dezelfde toets zouden moeten afleggen en daar tweemaal voor zouden zakken. Op die vraag is, voor zover bekend, nooit een inhoudelijk antwoord gegeven.
Slot
In dit hoofdstuk heb ik niet geprobeerd te beantwoorden hoe een positief recht op onderwijs zou moeten worden ingericht. De Hoge Raad doet dat in zijn arrest ook niet. Het arrest neemt als uitgangspunt dát een recht op onderwijs bestaat. Volgens mij zou echter eerst de veel fundamentelere vraag moeten worden beantwoord of een dergelijk positief recht, dat tegelijkertijd een gedwongen recht is, juridisch überhaupt kan bestaan. Daarbij is nog één fundamentele vraag buiten beschouwing gebleven. Misschien wel de belangrijkste van allemaal. Wat als een kind zelf aangeeft geen gebruik te willen maken van zijn vermeende recht op onderwijs? Die vraag lijkt in het huidige debat nauwelijks aan de orde te komen. Een recht is normaal gesproken bedoeld om mensen te beschermen. Wanneer mensen echter psychisch beschadigd raken door het afdwingen van datzelfde recht, gezinnen zich uit Nederland uitschrijven om eraan te ontkomen en kinderen zelfs suïcidale gedachten ontwikkelen omdat zij geen gebruik willen maken van hun vermeende recht op onderwijs, dringt zich volgens mij de vraag op of er überhaupt nog gesproken kan worden van een recht op onderwijs. Daarnaast zou het naar mijn mening menselijker en zorgvuldiger zijn wanneer vergelijkbare strafzaken tegen ouders die zich strikt aan de letter van de Leerplichtwet hebben gehouden voorlopig niet verder worden vervolgd of worden aangehouden, totdat duidelijkheid bestaat over de uitleg van de wet in een zuivere Letter van de Wet-zaak. De Amsterdamse ouders uit de Letter van de Wet-zaak wilden juist een inhoudelijke uitspraak van een hogere rechter verkrijgen. Nadat de kantonrechter hen had veroordeeld, wilden zij hun zaak aan het gerechtshof voorleggen en – indien ook daar een veroordeling zou volgen – uiteindelijk aan de Hoge Raad. Door de niet-ontvankelijkverklaring van het Openbaar Ministerie is die inhoudelijke beoordeling echter uitgebleven. Daarom ligt het volgens mij meer voor de hand eerst duidelijkheid te verkrijgen over die rechtsvraag, voordat mogelijk honderden andere gezinnen hetzelfde langdurige en ingrijpende traject moeten doorlopen. Of daarvoor een bestaande juridische route bestaat, laat ik in het midden.
Bijlage 1 – De Tasawwuf-zaak (hoger beroep)
Gerechtshof Amsterdam
22 oktober 2024
ECLI:NL:GHAMS:2024:2925
ECLI:NL:GHAMS:2024:2925
Uitspraak delen
Instantie
Gerechtshof Amsterdam
Datum uitspraak
22-10-2024
Datum publicatie
22-10-2024
Zaaknummer
23-000708-23
Formele relaties
Cassatie: ECLI:NL:HR:2026:659
Rechtsgebieden
Strafrecht
Bijzondere kenmerken
Hoger beroep
Inhoudsindicatie
Vrijstelling van de leerplicht op grond van ‘overwegende bedenkingen’ tegen de richting van het onderwijs op grond van artikel 5, aanhef en onder b, van de Leerplichtwet. De ouders hebben hun bedenkingen onvoldoende concreet gemaakt. Het hof roept op om bij de handhaving van de Leerplichtwet indringender te toetsen aan de eisen die gelden voor een vrijstelling. Het hof signaleert dat de praktijk op gespannen voet staat met het uitgangspunt van de schoolplicht en de belangen van kinderen die daaraan ten grondslag liggen.
Vindplaatsen
Rechtspraak.nl
NJFS 2025/1
Verrijkte uitspraak
Uitspraak
afdeling strafrecht
parketnummer: 23-000708-23
datum uitspraak: 22 oktober 2024
TEGENSPRAAK
Verkort arrest van het gerechtshof Amsterdam gewezen op het hoger beroep, ingesteld tegen het vonnis van de kantonrechter in de rechtbank Amsterdam van 20 februari 2023 (en de daarbij behorende herstelbeslissing van 2 maart 2023) in de strafzaak onder parketnummer 13-320668-22 tegen
[verdachte] ,
geboren te [geboorteplaats] op [geboortedag 1] 1989,
adres: [adres] .
Onderzoek van de zaak
Dit arrest is gewezen naar aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep van 24 september 2024 en 22 oktober 2024 en, overeenkomstig het bepaalde bij artikel 422, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering, naar aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting in eerste aanleg.
De verdachte heeft hoger beroep ingesteld tegen voormeld vonnis.
Het hof heeft kennisgenomen van de vordering van de advocaat-generaal en van hetgeen de verdachte en de raadsman naar voren hebben gebracht.
Tenlastelegging
Aan de verdachte is tenlastegelegd dat:
zij in of omstreeks de periode van 01 april 2022 tot en met 28 september 2022 te Amsterdam, althans in Nederland, als degene die het gezag uitoefende over de jongere [dochter] , geboren op [geboortedag 2] 2017, althans als degene die zich met de feitelijke verzorging van de jongere [dochter] , geboren op [geboortedag 2] 2017, had belast, niet heeft voldaan aan de verplichting om overeenkomstig de bepalingen van de Leerplichtwet 1969 te zorgen dat voornoemde jongere als leerling van een school, stond ingeschreven.
Voor zover in de tenlastelegging taal- en/of schrijffouten voorkomen, zal het hof deze verbeterd lezen. De verdachte wordt daardoor niet in de verdediging geschaad.
Vonnis waarvan beroep
Het vonnis waarvan beroep zal om proceseconomische redenen worden vernietigd. Na het eventueel instellen van cassatie zullen de bewijsmiddelen worden uitgewerkt en opgenomen in de aanvulling op dit arrest.
Bewijsoverwegingen
Standpunt van de advocaat-generaal
De advocaat-generaal heeft gevorderd dat ten aanzien van de verdachte kan worden bewezenverklaard dat zij niet heeft voldaan aan de inschrijfplicht.
Standpunt van de verdediging
De raadsman heeft aangevoerd dat de verdachte moeten worden vrijgesproken omdat zij van rechtswege een vrijstelling van de inschrijfplicht heeft gekregen en die vrijstelling vervolgens op onjuiste gronden is geweigerd.
Overwegingen van het hof
Inleiding
Deze zaak gaat over het beroep dat de verdachte en medeverdachte – moeder en vader van [dochter] –
op basis van artikel 5, aanhef en onder b, Leerplichtwet (Lpw) hebben gedaan op vrijstelling van de verplichting hun dochter op een school in te schrijven, omdat zij ‘overwegende bedenkingen’ hebben tegen de richting van het onderwijs op alle nabije gelegen scholen, daaronder ook de openbare scholen begrepen.
De ouders ontlenen die ‘overwegende bedenkingen’ aan de Tasawwuf (het soefisme). Hun dochter [dochter] wordt door hen opgevoed volgens de regels en tradities van deze mystieke stroming in de Islam.
De vrijstelling ontstaat volgens de Leerplichtwet van rechtswege, maar de leerplichtambtenaar kan (achteraf) oordelen en heeft hier ook geoordeeld dat niet aan de voorwaarden voor een vrijstelling is voldaan. Hij heeft een proces-verbaal opgemaakt dat heeft geleid tot een veroordeling door de kantonrechter. De kantonrechter is ook van oordeel dat niet aan de voorwaarden is voldaan.
Voordat het hof toekomt aan zijn eigen oordeel hierover gaat het eerst in op het uitgangspunt van de Leerplichtwet en het mede op grond van de jurisprudentie van de Hoge Raad geldende toetsingskader. Daarna stelt het hof enige feiten vast met betrekking tot de onderhavige zaak. Vervolgens zullen de standpunten van de verdediging worden besproken.
Uitgangspunt: de inschrijfplicht is een schoolplicht
Uitgangspunt van de Leerplichtwet is dat ouders de verplichting hebben hun kinderen op een school in te schrijven en naar school te laten gaan. Daarmee is het belang gediend dat kinderen hebben om zich binnen een (scholen)gemeenschap, waaraan ook andere kinderen deelnemen, te ontwikkelen en te vormen. Dit belang ligt ook ten grondslag aan artikel 28, eerste lid, aanhef en onder e, van het Verdrag inzake de rechten van het Kind (IVRK) op grond waarvan Staten ertoe zijn verbonden maatregelen te nemen om regelmatig schoolbezoek te bevorderen en het aantal kinderen dat de school vroegtijdig verlaat, te verminderen. De Nederlandse staat is partij bij dit verdrag.
Als er geen school is die (voldoende) tegemoetkomt aan de godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing (verder ook: overtuiging) van ouders, zijn zij vrij om volgens wettelijke eisen een school op te richten die daar wel aan tegemoet komt, om daarna hun kinderen daar naar school te laten gaan (zie in dit verband ook artikel 29, tweede lid, van het IVRK). Leerplicht en inschrijfplicht komen dus in beginsel neer op een schoolplicht.
Om de bestendigheid van de schoolgang te waarborgen, is een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht als hier bedoeld niet meer mogelijk als het kind eenmaal op een school is geplaatst (zie artikel 8, tweede lid, van de Lpw). Dit betekent dat ouders een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht (door middel van een kennisgeving) in elk geval uiterlijk een maand voor aanvang van de leerplicht moeten doen (artikel 6, tweede lid, van de Lpw). Ook een verandering van overtuiging maakt niet dat later alsnog een beroep op vrijstelling kan worden gedaan. Zelfs als ouders later wel vrijstelling hebben voor een ander kind, is dat op zichzelf nog geen reden om de geweigerde vrijstelling van het eerste kind terug te draaien.
Deze regeling van inschrijfplicht en vrijstelling is geen inbreuk op het door art. 9, eerste lid, van het Verdrag voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) gewaarborgde recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst, noch op het in art. 2 Eerste Protocol EVRM geëerbiedigde recht om zich als ouders van het onderwijs te verzekeren, dat overeenstemt met de eigen overtuigingen (ECLI:NL:HR:2011:BM6898).
Wanneer er geen school beschikbaar is die overeenstemt met de eigen overtuiging, zijn ouders dus niet zonder meer vrijgesteld van de inschrijfplicht, noch zijn zij dan gerechtigd hun kind uitsluitend thuisonderwijs te (laten) geven. Ook is de overheid dan niet gehouden om een school van de door die ouders gewenste richting op te richten (ECLI:NL:HR:2015:2577 en ECLI:NL:HR:2019:1925).
Het belang van het kind bij schoolonderwijs staat kortom voorop; een beroep van ouders op vrijstelling moet daarom strikt aan de daarvoor geldende wettelijke eisen voldoen, waarbij gelet op het uitgangspunt van de schoolplicht indringend moet worden getoetst of aan de voorwaarden voor vrijstelling op grond van ‘overwegende bedenkingen’ is voldaan. Het is primair aan de leerplichtambtenaar om een kennisgeving van de ouder(s) aan deze voorwaarden te toetsen. Dit dient geen marginale toets te zijn, maar een volle toets, waarbij de leerplichtambtenaar de voorwaarden zoals die in de jurisprudentie tot op heden zijn geformuleerd (zie hierna) als uitgangspunt dient te nemen.
Voorwaarden voor vrijstelling op grond van ‘overwegende bedenkingen’
Bij een beroep op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw, moet het gaan om ‘overwegende bedenkingen’ tegen de richting van het onderwijs. Onder ‘overwegende bedenkingen’ tegen de richting van het onderwijs is niet een bezwaar begrepen tegen de soort van het onderwijs, tegen de leerplicht als zodanig of tegen de wettelijke inrichting van het onderwijs (ECLI:NL:HR:2019:1925). Enkel de richting van het onderwijs kan dus het voorwerp van bezwaar zijn. Onder richting van het onderwijs wordt een fundamentele oriëntatie verstaan, die is ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing. Bezwaren kunnen echter ook bestaan tegen het ontbreken van een richting, zoals in het algemeen openbaar onderwijs (ECLI:NL:HR:2012:BV9201 en ECLI:NL:HR:2017:3111).
Van ‘overwegende bedenkingen’ kan pas sprake zijn in geval van gemoedsbezwaren die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing. De eis van een welbepaalde godsdienst of levensovertuiging wordt zo dus in verband gebracht met zowel de richting van het onderwijs waar de bezwaren tegen zijn gericht als met de overtuigingen waar de gemoedsbezwaren op berusten. Van een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, waarop de gemoedsbezwaren berusten, is geen sprake indien het betreffende samenstel van opvattingen zich onvoldoende nauwkeurig laat bepalen of het daarin ontbreekt aan een voldoende mate van ernst of samenhang.
Tot slot moet sprake zijn van voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren die verband houden met onderwijs aan kinderen zoals een school dat kan bieden (ECLI:NL:HR:2019:1925).
Van ‘overwegende bedenkingen’ kan samengevat dan ook alleen sprake zijn indien die:
- verband houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing,
- betrekking hebben op de richting en derhalve de fundamentele oriëntatie, ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, van het in art. 5, aanhef en onder b, Lpw bedoelde onderwijs en
- zij voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren betreffen die verband houden met onderwijs zoals een school dat kan bieden.
Het voorgaande laat zien dat het enkele bestaan van bezwaren tegen de richting van het onderwijs op basis van een welbepaalde levensovertuiging niet voldoende is voor een vrijstelling, ook niet als er daarnaast zou kunnen worden voorzien in thuisonderwijs. Er is ook ruimte om de concreetheid en het gewicht van de bezwaren tegen het te bieden onderwijs te beoordelen en dat kan ertoe leiden dat er geen grond voor vrijstelling is. Dit volgt ook uit enkele andere arresten van de Hoge Raad die na het standaardarrest ECLI:NL:HR:2019:1925 zijn gewezen (ECLI:NL:HR:2020:1157, ECLI:NL:HR:2022:1004, ECLI:NL:HR:2023:770).1
Indien de rechter oordeelt dat niet aan één van de genoemde vereisten wordt voldaan, kan hij reeds op die grond het beroep op de vrijstellingsgrond afwijzen, zonder dat hij hoeft te onderzoeken of voldaan is aan de overige vereisten (ook dit volgt uit HR:2019:1925). Daarbij kan naar het oordeel van het hof als uitgangspunt worden genomen dat een beroep op vrijstelling moet worden beoordeeld naar het moment waarop het is ingediend, maar dat laat onverlet dat ouders dat beroep in de strafzaak nader kunnen onderbouwen zolang daarmee niet in feite een nieuw beroep op een vrijstelling wordt gedaan. Het hof merkt daarbij op dat hetgeen de verdachte ter terechtzitting in hoger beroep naar voren heeft gebracht in dit verband kan worden beschouwd als tevens het standpunt van de (aldaar afwezige) medeverdachte en dat dit het standpunt van ‘de ouders’ is.
Vaststelling van feiten in de onderhavige zaak
Vast staat dat [dochter] , geboren op [geboortedag 2] 2017, niet staat ingeschreven als leerling van een school. Niet ter discussie staat voorts dat verdachte, de moeder van [dochter] , en medeverdachte (de vader) het gezag uitoefenen over [dochter] en dat zij op juiste wijze een beroep op de leerplichtvrijstelling hebben gedaan. Zij hebben met een brief (kennisgeving) van 23 februari 2022 een beroep op vrijstelling gedaan, en korte tijd later (11 maart 2022) een overzicht van scholen toegestuurd. Van alle schooltypes binnen redelijke afstand van de woning hebben de ouders beschreven wat de bezwaren daartegen zijn.
De leerplichtambtenaar heeft ouders uitgenodigd voor een gesprek en is naar aanleiding daarvan tot de conclusie gekomen dat ouders zich – kort gezegd – onvoldoende hebben georiënteerd op het onderwijsaanbod en de overwegende bedenkingen onvoldoende hebben geconcretiseerd, zodat niet aan de wettelijke eisen is voldaan. Dit is ouders per brief van 25 mei 2022 medegedeeld. Op een uitnodiging voor een verhoor is niet meer gereageerd. Er is vervolgens proces-verbaal opgemaakt en de officier van justitie is op basis daarvan tot vervolging overgegaan.
De ‘overwegende bedenkingen’ van de ouders en het oordeel van het hof
A. (Soennitisch) Islamitisch, joods, antroposofisch en christelijk onderwijs
Standpunt van de verdediging
De verdediging heeft betoogd dat de door de ouders aangehangen godsdienstige overtuiging een voldoende welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing is, de bedenkingen de richting van het (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke onderwijs betreffen, dat de ‘overwegende bedenkingen’ verband houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op de geloofsovertuiging van de ouders en dat deze bedenkingen voldoende concrete en zwaarwegende bezwaren betreffen. Samengevat komen die bezwaren er op neer dat bij het onderwijs op de betreffende scholen volgens hen sprake is van een met hun geloofsvisie strijdige leerstelligheid vanuit de islam, dan wel de antroposofie of het joodse of christelijk geloof, die voor hun dochter moeilijk te combineren zal zijn met hetgeen zij vanuit huis krijgt aangedragen.
Oordeel hof
Het hof is van oordeel dat de door de ouders aangehangen godsdienstige overtuiging, de Tasawwuf (het soefisme), een voldoende welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing is. Voorts stelt het hof vast dat de ‘overwegende bedenkingen’ die door de ouders zijn aangevoerd ten aanzien van de (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke basisscholen in Amsterdam de richting van het onderwijs betreffen. Het hof stelt daarnaast vast dat de ‘overwegende bedenkingen’ verband houden met ernstige gemoedsbezwaren van de ouders die berusten op deze godsdienstige overtuiging. De ouders hebben ten aanzien van alle scholen die binnen een redelijke afstand van de woning gelegen zijn, kenbaar gemaakt wat hun overwegende bedenkingen dan wel bezwaren tegen de richtingen van deze scholen zijn. Met de kantonrechter is het hof van oordeel dat de ouders ten aanzien van de (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke basisscholen in Amsterdam vooralsnog voldoende concreet hebben gemaakt wat hun bezwaren zijn. Die bezwaren zijn naar het oordeel van het hof ook voldoende zwaarwegend.
Openbaar onderwijs
Standpunt van de verdediging
Als eerste bezwaar tegen het openbaar onderwijs is namens de ouders aangevoerd dat dit type onderwijs de geloofsovertuiging van de ouders niet zal uitdragen of bevorderen, doordat de scholen neutraal zijn in hun levensbeschouwelijke opvattingen. Als tweede bezwaar is door de ouders aangevoerd dat openbare scholen alle religies zullen eerbiedigen, hetgeen de spirituele ontwikkeling van [dochter] zal schaden. Zo zal een openbare school volgens ouders geen afstand nemen van met de geloofsovertuiging van de ouders strijdige levensovertuigingen zoals het polytheïsme en het atheïsme en [dochter] zal bij gebrek aan onderwijs dat past bij haar geloofsovertuiging mogelijk ‘het paradijs niet binnengaan’. [dochter] zou zich voorts steeds moeten verantwoorden voor namen, woorden, ideeën en opvattingen die zij van huis uit meekrijgt en zou daarvan in de war kunnen raken of kunnen gaan twijfelen. Als derde bezwaar is door de ouders aangevoerd dat op een openbare school de geestelijke, cognitieve en sociale ontwikkeling van [dochter] van elkaar worden gescheiden, hetgeen zij onwenselijk achten nu de levensovertuiging van ouders geen onderscheid maakt tussen de spirituele en wereldse kanten van het leven. De raadsman heeft in dit verband betoogd dat de verdachte wil dat [dochter] de Tasawwuf in het onderwijs meekrijgt, waarbij het onderwijs en de geloofsovertuiging als het ware in elkaar worden verweven.
Oordeel hof
Hoewel bezwaren ook kunnen zijn gericht tegen het ontbreken van een richting, zoals in het algemeen openbaar onderwijs, en de bezwaren van de verdachte in zoverre dus aan de eisen voldoen, dienen deze ook te voldoen aan de eis van voldoende concreetheid en zwaarwegendheid. Vaststaat dat het openbaar onderwijs zich kenmerkt door levensbeschouwelijke neutraliteit. Dit vloeit onder meer voort uit artikel 23, derde lid, van de Grondwet en uit artikel 8, derde lid, aanhef en onder c, van de Wet op het primair onderwijs. Op openbare scholen wordt de spirituele ontwikkeling van leerlingen aan de ouders gelaten.
Op geen enkele wijze is gebleken dat hetgeen ouders vanuit geloofsovertuiging in de opvoeding aan [dochter] willen meegeven, wordt tegengesproken of afgekeurd op openbare scholen. De ouders hebben nagelaten concreet te maken op welke wijze de (geloofs)ontwikkeling van [dochter] wordt geschaad op het moment dat zij op een openbare school met andere geloofsovertuigingen bekend zou raken, hetgeen ook buiten school om zou kunnen gebeuren. De onderbouwing van de ouders dat [dochter] daarvan in de war raakt of zou kunnen gaan twijfelen, maakt naar het oordeel van het hof nog niet dat deze bedenking tegen het openbaar onderwijs voldoende concreet is gemaakt. Dat [dochter] zich steeds zou moeten verantwoorden voor namen, woorden, ideeën en opvattingen die zij van huis uit meekrijgt is niet concreet gemaakt. De enkele overtuiging dat [dochter] zonder het juiste onderwijs ‘het paradijs niet binnen zal gaan’, is een zwaarwegende overtuiging, maar levert daarmee nog niet een voldoende concreet en zwaarwegend bezwaar op tegen het onderwijs dat een school kan bieden. Zonder verdere onderbouwing sluiten de ouders met hun – algemeen geformuleerde – bezwaren per definitie iedere vorm van onderwijs uit, behalve onderwijs in de eigen specifieke leer van de Tasawwuf.
Zoals eerder overwogen staat het ouders vrij om volgens wettelijke eisen een school op te richten die aan hun wens tegemoet komt, maar het enkel ontbreken van het bestaan van een dergelijke school in de nabije omgeving, maakt nog niet dat [dochter] automatisch in aanmerking komt voor een vrijstelling op grond van artikel 5, aanhef en onder b, Lpw. Van ouders mag worden verlangd dat zij bij de scholen binnen redelijke afstand van hun woning onderzoek doen naar de ruimte die de scholen kunnen bieden aan leerlingen met speciale wensen ten aanzien van het onderwijs. Niet is gebleken dat de ouders met de openbare scholen in de nabije omgeving in gesprek zijn gegaan om bijvoorbeeld te onderzoeken of – en zo ja, op welke wijze – overtuigingen die de ouders afwijzen aan bod zullen komen. Om de concrete en zwaarwegende aard van de bezwaren tegen het onderwijs op scholen duidelijk te maken, zal veelal een dergelijk onderzoek naar die scholen (en verslaglegging dan wel kenbaarheid daarvan) nodig zijn.
Verder is ter terechtzitting nog aangevoerd dat op openbare scholen de intentie zou ontbreken om een autoritaire opstelling naar leerlingen zoveel mogelijk te voorkomen dan wel tot het uiterst noodzakelijke te beperken. Hoewel het hof deze stelling van ouders niet tot de lijst met aangevoerde bezwaren rekent, immers hebben zij deze niet eerder als zodanig opgegeven, merkt het hof hier ten overvloede over op dat voor zover dit al ziet op de richting van het openbaar onderwijs, de stelling, zonder verdere onderbouwing, niet is aan te merken als voldoende concreet en zwaarwegend. Overigens is gesteld noch gebleken dat ouders hebben onderzocht in hoeverre sprake is van een autoritaire opstelling op de scholen in hun nabije omgeving.
Artikel 2 Eerste Protocol EVRM
De raadsman heeft een beroep gedaan op artikel 2 Eerste Protocol EVRM. Het hof overweegt dat de omstandigheid dat de overheid volgens dit artikel het recht van ouders om zich van dat onderwijs dat overeenstemt met hun eigen godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging te verzekeren, dient te eerbiedigen, niet tot gevolg heeft dat de mogelijkheid een beroep te doen op vrijstelling van de verplichting om te zorgen dat een jongere als leerling van een school onderscheidenlijk een instelling staat ingeschreven, zoals voorzien in art. 5 in verbinding met art. 8, eerste lid, Lpw, niet aan een beperking kan zijn onderworpen, zoals die zijn neergelegd in art. 8, tweede lid, Lpw (ECLI:NL:HR:2015:2577).
Conclusie
Het hof komt tot het oordeel dat de verdachte geen beroep toekomt op de vrijstelling van artikel 5, aanhef en onder b, Leerplichtwet.
De omstandigheid dat een andere leerplichtambtenaar – die het dossier van de ouders thans behandelt –blijkens diens verklaring ter terechtzitting in hoger beroep meent dat de vrijstelling wél rechtsgeldig was, maakt dit niet anders. Hetzelfde heeft te gelden voor hetgeen is aangevoerd over (de mogelijkheid van) thuisonderwijs aan [dochter] . Dat zij thuisonderwijs krijgt, is op zichzelf immers geen grond om een vrijstelling (mede) te rechtvaardigen.
Het voorgaande heeft tot gevolg dat verdachte niet van rechtswege een vrijstelling voor de op haar rustende verplichtingen uit hoofde van de Leerplichtwet heeft verkregen.
Overwegingen ten overvloede
Het hof signaleert dat het aantal vrijstellingen wegens ’overwegende bedenkingen’ de afgelopen jaren hand over hand is toegenomen. Er bestaan bij leerplichtambtenaren in dit verband zorgen over het lot van kinderen met een vrijstelling.2 Er blijkt weinig zicht te zijn op hoe het met die kinderen gaat en er bestaat onvoldoende structureel toezicht op thuisonderwijs, voor zover ouders daar al in (kunnen) voorzien. Dit terwijl goed functionerend thuisonderwijs – dat ook regelmatig wordt gecontroleerd – een belangrijke voorwaarde is voor een systeem waarin vrijstellingen van de leer- en schoolplicht kunnen bestaan.
Het is het hof in dit verband opgevallen dat de instructie die leerplichtambtenaren hanteren bij hun toetsing van vrijstellingen3 een meer marginale toets lijkt in te houden dan die voortvloeit uit de rechtspraak (zie het hiervoor genoemde ECLI:NL:HR:2019:1925). Uit die instructie lijkt voort te vloeien dat slechts wordt getoetst of de bedenkingen ‘daadwerkelijk de richting van het onderwijs betreffen’. Dit is in het licht van de jurisprudentie ontoereikend. Uit een in 2023 gehouden enquête onder leerplichtambtenaren volgt overigens dat in een kwart van de gevallen de leerplichtambtenaar zelfs geen zicht heeft op de richting waarop de ouders zich beroepen, of er niet naar vraagt, en in het merendeel van de gevallen roepen zij de ouders alleen soms, of zelfs nooit, op om te worden gehoord.4
Een en ander maakt dat kan worden betwijfeld of het uit de jurisprudentie voortvloeiende kader leidt tot een juiste toetsing van vrijstellingen in de praktijk, terwijl evenmin is voorzien in een structurele vorm van kwalitatief goed thuisonderwijs.5 Deze twijfel heeft het hof ook overgehouden aan het horen van de leerplichtambtenaar ter terechtzitting in hoger beroep in de onderhavige zaak. Het resultaat van deze praktijk van kennelijk weinig indringende toetsing is dat een toenemend aantal kinderen als gevolg van de overtuigingen van hun ouders niet naar school gaat, terwijl er geen zicht bestaat op hoe het met hen gaat en of zij anderszins onderwijs volgen. Dit staat op gespannen voet met het uitgangspunt van de schoolplicht en de belangen van kinderen die daaraan ten grondslag liggen. Het hof roept daarom op om bij de handhaving van de Leerplichtwet in dit verband indringender te toetsen aan de geldende eisen wanneer een beroep wordt gedaan op vrijstelling wegens richtingsbezwaren.
Bewezenverklaring
Het hof acht wettig en overtuigend bewezen dat de verdachte het tenlastegelegde heeft begaan, met dien verstande dat:
zij in de periode van 01 april 2022 tot en met 28 september 2022 te Amsterdam, als degene die het gezag uitoefende over de jongere [dochter] , geboren op [geboortedag 2] 2017, niet heeft voldaan aan de verplichting om overeenkomstig de bepalingen van de Leerplichtwet 1969 te zorgen dat voornoemde jongere als leerling van een school, stond ingeschreven.
Hetgeen meer of anders is tenlastegelegd, is niet bewezen. De verdachte moet hiervan worden vrijgesproken.
Het bewezenverklaarde is gegrond op de feiten en omstandigheden die in de bewijsmiddelen zijn vervat, zoals deze na het eventueel instellen van beroep in cassatie zullen worden opgenomen in de op te maken aanvulling op dit arrest.
Strafbaarheid van het bewezenverklaarde
Geen omstandigheid is aannemelijk geworden die de strafbaarheid van het bewezenverklaarde uitsluit, zodat dit strafbaar is.
Het bewezenverklaarde levert op:
als persoon bedoeld in artikel 2, eerste lid, van de Leerplichtwet 1969, de in artikel 2, eerste lid, van die wet opgelegde verplichtingen niet nakomen.
Strafbaarheid van de verdachte
De verdachte is strafbaar, omdat geen omstandigheid aannemelijk is geworden die de strafbaarheid ten aanzien van het bewezenverklaarde uitsluit.
Voor wat betreft hetgeen namens de verdachte is aangevoerd ten aanzien van de afwezigheid van alle schuld ligt de weerlegging daarvan besloten in hetgeen hierboven is overwogen.
Oplegging van straf
De kantonrechter heeft de verdachte voor het in eerste aanleg bewezenverklaarde veroordeeld tot een voorwaardelijke geldboete van € 300,- met een proeftijd van twee jaren.
De advocaat-generaal heeft gevorderd dat de verdachte zal worden veroordeeld tot dezelfde straf als door de kantonrechter opgelegd.
Het hof heeft de op te leggen straf bepaald op grond van de ernst van het feit en de omstandigheden waaronder dit is begaan, alsmede de draagkracht van de verdachte. Verder houdt het hof bij de strafoplegging rekening met de persoonlijke omstandigheden van de verdachte zoals deze uit de stukken en ter terechtzitting zijn gebleken. Door [dochter] niet op een school in te schrijven gaat de verdachte met haar echtgenoot voorbij aan het belang dat [dochter] heeft bij schoolonderwijs. Naar het oordeel van het hof is een straf op zijn plaats en kan niet worden volstaan met de toepassing van artikel 9a van het Wetboek van Strafrecht. Wel ziet het hof aanleiding om de straf voorwaardelijk op te leggen.
Het hof acht, alles afwegende, een voorwaardelijke geldboete zoals door de kantonrechter opgelegd passend en geboden.
Toepasselijke wettelijke voorschriften
De op te leggen straf is gegrond op de artikelen 2 en 26 van de Leerplichtwet 1969 en de artikelen 14a, 14b, 14c, 23, 24 en 24c van het Wetboek van Strafrecht.
BESLISSING
Het hof:
Vernietigt het vonnis waarvan beroep en doet opnieuw recht:
Verklaart zoals hiervoor overwogen bewezen dat de verdachte het tenlastegelegde heeft begaan.
Verklaart niet bewezen hetgeen de verdachte meer of anders is tenlastegelegd dan hierboven is bewezenverklaard en spreekt de verdachte daarvan vrij.
Verklaart het bewezenverklaarde strafbaar, kwalificeert dit als hiervoor vermeld en verklaart de verdachte strafbaar.
Ten aanzien van het bewezenverklaarde
Veroordeelt de verdachte tot een geldboete van € 300,00 (driehonderd euro), bij gebreke van betaling en verhaal te vervangen door 6 (zes) dagen hechtenis.
Bepaalt dat de geldboete niet ten uitvoer zal worden gelegd, tenzij de rechter later anders mocht gelasten omdat verdachte zich voor het einde van een proeftijd van 2 (twee) jaren aan een strafbaar feit heeft schuldig gemaakt.
Dit arrest is gewezen door de meervoudige strafkamer van het gerechtshof Amsterdam, waarin zitting hadden mr. M.J.A. Duker, mr. C.J. van der Wilt en mr. M. Jeltes, in tegenwoordigheid van mr. R.J.C. Wegerif, griffier, en is uitgesproken op de openbare terechtzitting van dit gerechtshof van 22 oktober 2024.
========
[…]
1Vgl. ECLI:NL:HR:2021:843, waarin de Hoge Raad het niet zonder meer begrijpelijk oordeelde dat het hof voorbij ging aan de bezwaren, namelijk met de overweging dat zij onvoldoende waren onderbouwd om er over te kunnen oordelen, terwijl die bezwaren blijkens de stukken wel degelijk van een onderbouwing waren voorzien.
2https://ingrado.nl/kennisbank/items/wat-is-de-stand-van-zaken-rond-de-moties-over-thuisonderwijs.
3https://ingrado.nl/kennisbank/items/ambtsinstructie-leerplichtdoorstroompunt. Zie ook artikel 12 lid 7 van de Ambtsinstructie Leerplicht en RMC-versie 2024 op de website van de gemeente Amsterdam onder “Professionals Sociaal Domein”.
4https://ingrado.nl/kennisbank/items/enquete-vrijstellingen-5-onder-b.
5Zie over de vorderingen om door middel van wetgeving vorm te geven aan het thuisonderwijs in Nederland: Kamerstukken II, 2023/24, 31293, nr. 738, p. 6-7; zie voorts het advies van de Onderwijsraad van 29 januari 2021 over een eerder Conceptwetsvoorstel onderwijs bij vrijstelling inschrijfplicht vanwege richtingsbezwaren, zoals te vinden op de website van de Onderwijsraad.
Terug naar de inhoudsopgaveBijlage 2 – De Tasawwuf-zaak (cassatie / Hoge Raad)
Hoge Raad
21 april 2026
ECLI:NL:HR:2026:658
ECLI:NL:HR:2026:658
Uitspraak delen
Instantie
Hoge Raad
Datum uitspraak
21-04-2026
Datum publicatie
21-04-2026
Zaaknummer
24/03974
Formele relaties
Conclusie: ECLI:NL:PHR:2025:1164
In cassatie op : ECLI:NL:GHAMS:2024:2924
Rechtsgebieden
Strafrecht
Bijzondere kenmerken
Cassatie
Inhoudsindicatie
Niet voldoen aan de op vader rustende plicht om ervoor te zorgen dat zijn 5-jarige dochter op school staat ingeschreven, art. 2.1 Leerplichtwet 1969. Komt vader beroep toe op vrijstellingsgrond van art. 5.b Lpw?
Verdachte heeft o.g.v. zijn geloofsovertuiging (Tasawwuf) beroep gedaan op vrijstelling van verplichting ervoor te zorgen dat zijn dochter als leerling van school staat ingeschreven a.b.i. art. 5.b Lpw. Dit beroep is gedaan i.v.m. “overwegende bedenkingen” tegen richting van onderwijs op alle scholen die binnen redelijke afstand van woning van verdachte zijn gelegen. Hof heeft bezwaren van verdachte voldoende concreet en zwaarwegend geoordeeld v.zv. die zien op onderwijs op (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke basisscholen. Beroep op vrijstelling is echter afgewezen, omdat bezwaren van verdachte tegen onderwijs op openbare scholen niet zijn aan te merken als voldoende concreet en zwaarwegend.
HR zet uiteen wat toetsingskader is voor beoordeling van beroep op vrijstelling van inschrijfplicht. Eerdere rechtspraak van HR (HR:2015:1338, HR:2019:1925, HR:2017:3111 en HR:2011:BM6898) wordt daartoe verduidelijkt en op onderdelen nader ingevuld en aangescherpt. Reden daarvoor is allereerst dat in praktijk vragen bestaan over manier waarop dat toetsingskader moet worden toegepast. Daarnaast beoogt HR met nadere invulling en aanscherping van toetsingskader duidelijkheid te verschaffen over grenzen die recht op onderwijs (zoals dat in loop van de tijd vorm heeft gekregen in rechtspraak van EHRM en in internationaalrechtelijke en Unierechtelijke bepalingen) stelt aan mogelijkheid om beroep op vrijstelling van inschrijfplicht te honoreren wegens overwegende bedenkingen. Deze begrenzing houdt verband met toegenomen betekenis van recht op onderwijs voor volwaardige deelname aan samenleving sinds introductie van vrijstellingsgrond in Lpw 1900 en handhaving daarvan in nu geldende Lpw. Van overheid mag daarbij actief optreden worden gevergd om Lpw te handhaven, zo nodig langs strafrechtelijke weg. Oordeel van HR komt erop neer dat m.b.t. openbare scholen alleen nog met succes beroep kan worden gedaan op vrijstellingsgrond als komt vast te staan dat onderwijs op alle openbare scholen binnen redelijke afstand van woning, v.zv. dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet plaatsvindt op objectieve, kritische en pluralistische manier. Dit zal in de praktijk betekenen dat beroep op deze vrijstellingsgrond, waar het gaat om openbaar onderwijs, nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden zal kunnen slagen.
Hof heeft geoordeeld dat door verdachte aangevoerde “overwegende bedenkingen” verband houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op voldoende welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing (Tasawwuf). Hof heeft deze bezwaren, v.zv. zij richting betreffen van onderwijs op openbare scholen binnen redelijke afstand van woning, onvoldoende concreet en onvoldoende zwaarwegend geoordeeld. Daaraan heeft hof ten grondslag gelegd uitgangspunt dat onderwijs op openbare scholen zich kenmerkt door levensbeschouwelijke neutraliteit, zoals dat voortvloeit uit art. 23.3 Grondwet en uit art. 8.3.c Wet op primair onderwijs. Vervolgens heeft hof overwogen dat niet is gebleken dat wat verdachte en medeverdachte vanuit hun geloofsovertuiging aan hun dochter willen meegeven, wordt tegengesproken of afgekeurd op openbare scholen. Bezwaren dat (geloofs)ontwikkeling van hun dochter wordt geschaad als zij op openbare school met andere geloofsovertuigingen bekend zou raken, of dat zij daarvan in de war kan raken of kan gaan twijfelen en dat zij zonder juist onderwijs “het paradijs niet binnen zal gaan”, sluiten volgens hof per definitie iedere vorm van onderwijs uit, behalve onderwijs in eigen specifieke leer van Tasawwuf en zijn, zonder verdere onderbouwing, naar ’s hofs oordeel geen concrete en zwaarwegende bezwaren tegen onderwijs dat school kan bieden. Ook anderszins zijn volgens hof dergelijke concrete en zwaarwegende bezwaren niet door verdachte en medeverdachte aangevoerd of aannemelijk geworden.
’s Hofs oordeel dat verdachte geen beroep toekomt op vrijstelling a.b.i. art. 5.b Lpw getuigt in het licht van wat hiervoor is uiteengezet, niet van onjuiste rechtsopvatting. Oordeel is ook toereikend gemotiveerd, nu daarin tot uitdrukking komt dat niet is komen vast te staan dat onderwijs op alle openbare scholen binnen redelijke afstand van woning, v.zv. dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet voldoet aan maatstaf van kennis- en informatieoverdracht op objectieve, kritische en pluralistische manier.
Volgt verwerping. Samenhang met 24/03975.
Vindplaatsen
Rechtspraak.nl
Sdu Nieuws Personen- en familierecht 2026/239
NJB 2026/921
RvdW 2026/585
Verrijkte uitspraak
Uitspraak
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
STRAFKAMER
Nummer 24/03974
Datum 21 april 2026
ARREST
op het beroep in cassatie tegen een arrest van het gerechtshof Amsterdam van 22 oktober 2024, nummer 23-000709-23, in de strafzaak
tegen
[verdachte] ,
geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1990,
hierna: de verdachte.
1Procesverloop in cassatie
Het beroep is ingesteld door de verdachte. Namens deze heeft de advocaat L.E.G. van der Hut bij schriftuur en bij aanvullende schriftuur cassatiemiddelen voorgesteld.
De advocaat-generaal P.H.P.H.M.C. van Kempen heeft geconcludeerd tot verwerping van het cassatieberoep.
De raadsvrouw van de verdachte heeft daarop schriftelijk gereageerd.
2Waar het in deze zaak om gaat
2.1
In deze zaak heeft de verdachte op grond van zijn geloofsovertuiging, de Tasawwuf, een beroep gedaan op vrijstelling van de verplichting ervoor te zorgen dat zijn dochter als leerling van een school staat ingeschreven, als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, van de Leerplichtwet 1969. Dit beroep is gedaan in verband met ‘overwegende bedenkingen’ (hierna ook: bezwaren) tegen de richting van het onderwijs op alle scholen die binnen redelijke afstand van de woning van de verdachte zijn gelegen. Het hof heeft de bezwaren van de verdachte voldoende concreet en zwaarwegend geoordeeld voor zover die zien op het onderwijs op (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke basisscholen. Het beroep op de vrijstelling is echter afgewezen, omdat de bezwaren van de verdachte tegen het onderwijs op openbare scholen niet zijn aan te merken als voldoende concreet en zwaarwegend. In deze cassatieprocedure wordt onder meer tegen dit oordeel van het hof opgekomen.
2.2
De Hoge Raad zet in dit arrest uiteen wat het toetsingskader is voor de beoordeling van een beroep op de genoemde vrijstelling van de inschrijfplicht. De eerdere rechtspraak van de Hoge Raad wordt daartoe verduidelijkt en op onderdelen nader ingevuld en aangescherpt.
De reden daarvoor is allereerst dat in de praktijk vragen bestaan over de manier waarop dat toetsingskader moet worden toegepast. Daarnaast beoogt de Hoge Raad met de nadere invulling en aanscherping van het toetsingskader duidelijkheid te verschaffen over de grenzen die het recht op onderwijs – zoals dat in de loop van de tijd vorm heeft gekregen in de rechtspraak van het Europees Hof voor de rechten van de mens (hierna: EHRM) en in internationaalrechtelijke en Unierechtelijke bepalingen – stelt aan de mogelijkheid om een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht te honoreren wegens overwegende bedenkingen. Deze begrenzing houdt verband met de toegenomen betekenis van het recht op onderwijs voor een volwaardige deelname aan de samenleving sinds de introductie van de vrijstellingsgrond in de Leerplichtwet 1900 en de handhaving daarvan in de nu geldende Leerplichtwet 1969. Van de overheid mag daarbij actief optreden worden gevergd om de Leerplichtwet 1969 te handhaven, zo nodig langs strafrechtelijke weg.
Samengevat komt het oordeel van de Hoge Raad erop neer dat met betrekking tot openbare scholen alleen nog met succes een beroep kan worden gedaan op de hiervoor genoemde vrijstellingsgrond als komt vast te staan dat het onderwijs op alle openbare scholen binnen redelijke afstand van de woning, voor zover dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet plaatsvindt op een objectieve, kritische en pluralistische manier. Dit zal in de praktijk betekenen dat een beroep op deze vrijstellingsgrond, waar het gaat om openbaar onderwijs, nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden zal kunnen slagen.
3Bewezenverklaring en bewijsvoering
3.1
Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat:
“hij in de periode van 01 april 2022 tot en met 28 september 2022 te [geboorteplaats] , als degene die het gezag uitoefende over de jongere [dochter] , geboren op [geboortedatum] 2017, niet heeft voldaan aan de verplichting om overeenkomstig de bepalingen van de Leerplichtwet 1969 te zorgen dat voornoemde jongere als leerling van een school, stond ingeschreven.”
3.2
Deze bewezenverklaring steunt op de bewijsmiddelen die zijn weergegeven in de conclusie van de advocaat-generaal onder 3.6.
3.3
Het hof heeft over de bewezenverklaring verder overwogen:
“Standpunt van de advocaat-generaal
De advocaat-generaal heeft gevorderd dat ten aanzien van de verdachte kan worden bewezenverklaard dat hij niet heeft voldaan aan de inschrijfplicht.
Standpunt van de verdediging
De raadsman heeft aangevoerd dat de verdachte moeten worden vrijgesproken, omdat hij van rechtswege een vrijstelling van de inschrijfplicht heeft gekregen en die vrijstelling vervolgens op onjuiste gronden is geweigerd.
Overwegingen van het hof
Inleiding
Deze zaak gaat over het beroep dat de verdachte en de medeverdachte – vader en moeder van [dochter] – op basis van artikel 5, aanhef en onder b, Leerplichtwet (Lpw) hebben gedaan op vrijstelling van de verplichting hun dochter op een school in te schrijven, omdat zij ‘overwegende bedenkingen’ hebben tegen de richting van het onderwijs op alle nabije gelegen scholen, daaronder ook de openbare scholen begrepen.
De ouders ontlenen die ‘overwegende bedenkingen’ aan de Tasawwuf (het soefisme). Hun [dochter] wordt door hen opgevoed volgens de regels en tradities van deze mystieke stroming in de Islam.
De vrijstelling ontstaat volgens de Leerplichtwet van rechtswege, maar de leerplichtambtenaar kan (achteraf) oordelen en heeft hier ook geoordeeld dat niet aan de voorwaarden voor een vrijstelling is voldaan. Hij heeft een proces-verbaal opgemaakt dat heeft geleid tot een veroordeling door de kantonrechter. De kantonrechter is ook van oordeel dat niet aan de voorwaarden is voldaan.
Voordat het hof toekomt aan zijn eigen oordeel hierover gaat het eerst in op het uitgangspunt van de Leerplichtwet en het mede op grond van de jurisprudentie van de Hoge Raad geldende toetsingskader. Daarna stelt het hof enige feiten vast met betrekking tot de onderhavige zaak. Vervolgens zullen de standpunten van de verdediging worden besproken.
Uitgangspunt: de inschrijfplicht is een schoolplicht
Uitgangspunt van de Leerplichtwet is dat ouders de verplichting hebben hun kinderen op een school in te schrijven en naar school te laten gaan. Daarmee is het belang gediend dat kinderen hebben om zich binnen een (scholen)gemeenschap, waaraan ook andere kinderen deelnemen, te ontwikkelen en te vormen. Dit belang ligt ook ten grondslag aan artikel 28, eerste lid, aanhef en onder e, van het Verdrag inzake de rechten van het Kind (IVRK) op grond waarvan Staten ertoe zijn verbonden maatregelen te nemen om regelmatig schoolbezoek te bevorderen en het aantal kinderen dat de school vroegtijdig verlaat, te verminderen. De Nederlandse staat is partij bij dit verdrag.
Als er geen school is die (voldoende) tegemoetkomt aan de godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing (verder ook: overtuiging) van ouders, zijn zij vrij om volgens wettelijke eisen een school op te richten die daar wel aan tegemoet komt, om daarna hun kinderen daar naar school te laten gaan (zie in dit verband ook artikel 29, tweede lid, van het IVRK). Leerplicht en inschrijfplicht komen dus in beginsel neer op een schoolplicht.
Om de bestendigheid van de schoolgang te waarborgen, is een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht als hier bedoeld niet meer mogelijk als het kind eenmaal op een school is geplaatst (zie artikel 8, tweede lid, van de Lpw). Dit betekent dat ouders een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht (door middel van een kennisgeving) in elk geval uiterlijk een maand voor aanvang van de leerplicht moeten doen (artikel 6, tweede lid, van de Lpw). Ook een verandering van overtuiging maakt niet dat later alsnog een beroep op vrijstelling kan worden gedaan. Zelfs als ouders later wel vrijstelling hebben voor een ander kind, is dat op zichzelf nog geen reden om de geweigerde vrijstelling van het eerste kind terug te draaien.
Deze regeling van inschrijfplicht en vrijstelling is geen inbreuk op het door art. 9, eerste lid, van het Verdrag voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) gewaarborgde recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst, noch op het in art. 2 Eerste Protocol EVRM geëerbiedigde recht om zich als ouders van het onderwijs te verzekeren, dat overeenstemt met de eigen overtuigingen (ECLI:NL:HR:2011:BM6898).
Wanneer er geen school beschikbaar is die overeenstemt met de eigen overtuiging, zijn ouders dus niet zonder meer vrijgesteld van de inschrijfplicht, noch zijn zij dan gerechtigd hun kind uitsluitend thuisonderwijs te (laten) geven. Ook is de overheid dan niet gehouden om een school van de door die ouders gewenste richting op te richten (ECLI:NL:HR:2015:2577 en ECLI:NL:HR:2019:1925).
Het belang van het kind bij schoolonderwijs staat kortom voorop; een beroep van ouders op vrijstelling moet daarom strikt aan de daarvoor geldende wettelijke eisen voldoen, waarbij gelet op het uitgangspunt van de schoolplicht indringend moet worden getoetst of aan de voorwaarden voor vrijstelling op grond van ‘overwegende bedenkingen’ is voldaan. Het is primair aan de leerplichtambtenaar om een kennisgeving van de ouder(s) aan deze voorwaarden te toetsen. Dit dient geen marginale toets te zijn, maar een volle toets, waarbij de leerplichtambtenaar de voorwaarden zoals die in de jurisprudentie tot op heden zijn geformuleerd (zie hierna) als uitgangspunt dient te nemen.
Voorwaarden voor vrijstelling op grond van ‘overwegende bedenkingen’
Bij een beroep op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw, moet het gaan om ‘overwegende bedenkingen’ tegen de richting van het onderwijs. Onder ‘overwegende bedenkingen’ tegen de richting van het onderwijs is niet een bezwaar begrepen tegen de soort van het onderwijs, tegen de leerplicht als zodanig of tegen de wettelijke inrichting van het onderwijs (ECLI:NL:HR:2019:1925). Enkel de richting van het onderwijs kan dus het voorwerp van bezwaar zijn. Onder richting van het onderwijs wordt een fundamentele oriëntatie verstaan, die is ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing. Bezwaren kunnen echter ook bestaan tegen het ontbreken van een richting, zoals in het algemeen openbaar onderwijs (ECLI:NL:HR:2012:BV9201 en ECLI:NL:HR:2017:3111).
Van ‘overwegende bedenkingen’ kan pas sprake zijn in geval van gemoedsbezwaren die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing. De eis van een welbepaalde godsdienst of levensovertuiging wordt zo dus in verband gebracht met zowel de richting van het onderwijs waar de bezwaren tegen zijn gericht als met de overtuigingen waar de gemoedsbezwaren op berusten. Van een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, waarop de gemoedsbezwaren berusten, is geen sprake indien het betreffende samenstel van opvattingen zich onvoldoende nauwkeurig laat bepalen of het daarin ontbreekt aan een voldoende mate van ernst of samenhang. Tot slot moet sprake zijn van voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren die verband houden met onderwijs aan kinderen zoals een school dat kan bieden (ECLI:NL:HR:2019:1925).
Van ‘overwegende bedenkingen’ kan samengevat dan ook alleen sprake zijn indien die:
- verband houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing,
- betrekking hebben op de richting en derhalve de fundamentele oriëntatie, ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, van het in art. 5, aanhef en onder b, Lpw bedoelde onderwijs en
- zij voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren betreffen die verband houden met onderwijs zoals een school dat kan bieden.
Het voorgaande laat zien dat het enkele bestaan van bezwaren tegen de richting van het onderwijs op basis van een welbepaalde levensovertuiging niet voldoende is voor een vrijstelling, ook niet als er daarnaast zou kunnen worden voorzien in thuisonderwijs. Er is ook ruimte om de concreetheid en het gewicht van de bezwaren tegen het te bieden onderwijs te beoordelen en dat kan ertoe leiden dat er geen grond voor vrijstelling is. Dit volgt ook uit enkele andere arresten van de Hoge Raad die na het standaardarrest ECLI:NL:HR:2019:1925 zijn gewezen (ECLI:NL:HR:2020:1157, ECLI:NL:HR:2022:1004, ECLI:NL:HR:2023:770).
Indien de rechter oordeelt dat niet aan een van de genoemde vereisten wordt voldaan, kan hij reeds op die grond het beroep op de vrijstellingsgrond afwijzen, zonder dat hij hoeft te onderzoeken of voldaan is aan de overige vereisten (ook dit volgt uit HR:2019:1925). Daarbij kan naar het oordeel van het hof als uitgangspunt worden genomen dat een beroep op vrijstelling moet worden beoordeeld naar het moment waarop het is ingediend, maar dat laat onverlet dat ouders dat beroep in de strafzaak nader kunnen onderbouwen zolang daarmee niet in feite een nieuw beroep op een vrijstelling wordt gedaan. Het hof merkt daarbij op dat hetgeen de verdachte ter terechtzitting in hoger beroep naar voren heeft gebracht in dit verband kan worden beschouwd als tevens het standpunt van de (aldaar afwezige) medeverdachte en dat dit het standpunt van ‘de ouders’ is.
Vaststelling van feiten in de onderhavige zaak
Vast staat dat [dochter] , geboren op [geboortedatum] 2017, niet staat ingeschreven als leerling van een school. Niet ter discussie staat voorts dat verdachte, de vader van [dochter] , en medeverdachte (de moeder) het gezag uitoefenen over [dochter] en dat zij op juiste wijze een beroep op de leerplichtvrijstelling hebben gedaan. Zij hebben met een brief (kennisgeving) van 23 februari 2022 een beroep op vrijstelling gedaan, en korte tijd later (11 maart 2022) een overzicht van scholen toegestuurd. Van alle schooltypes binnen redelijke afstand van de woning hebben de ouders beschreven wat de bezwaren daartegen zijn. De leerplichtambtenaar heeft de ouders uitgenodigd voor een gesprek en is naar aanleiding daarvan tot de conclusie gekomen dat de ouders zich – kort gezegd – onvoldoende hebben georiënteerd op het onderwijsaanbod en de overwegende bedenkingen onvoldoende hebben geconcretiseerd, zodat niet aan de wettelijke eisen is voldaan. Dit is de ouders per brief van 25 mei 2022 medegedeeld. Op een uitnodiging voor een verhoor is niet meer gereageerd. Er is vervolgens proces-verbaal opgemaakt en de officier van justitie is op basis daarvan tot vervolging overgegaan.
De ‘overwegende bedenkingen’ van de ouders en het oordeel van het hof
A) (Soennitisch) Islamitisch, joods, antroposofisch en christelijk onderwijs
Standpunt van de verdediging
De verdediging heeft betoogd dat de door de ouders aangehangen godsdienstige overtuiging een voldoende welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing is, de bedenkingen de richting van het (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke onderwijs betreffen, dat de ‘overwegende bedenkingen’ verband houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op de geloofsovertuiging van de ouders en dat deze bedenkingen voldoende concrete en zwaarwegende bezwaren betreffen. Samengevat komen die bezwaren er op neer dat bij het onderwijs op de betreffende scholen volgens hen sprake is van een met hun geloofsvisie strijdige leerstelligheid vanuit de islam, dan wel de antroposofie of het joodse of christelijk geloof, die voor hun dochter moeilijk te combineren zal zijn met hetgeen zij vanuit huis krijgt aangedragen.
Oordeel hof
Het hof is van oordeel dat de door de ouders aangehangen godsdienstige overtuiging, de Tasawwuf (het soefisme), een voldoende welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing is. Voorts stelt het hof vast dat de ‘overwegende bedenkingen’ die door de ouders zijn aangevoerd ten aanzien van de (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke basisscholen in Amsterdam de richting van het onderwijs betreffen. Het hof stelt daarnaast vast dat de ‘overwegende bedenkingen’ verband houden met ernstige gemoedsbezwaren van de ouders die berusten op deze godsdienstige overtuiging. De ouders hebben ten aanzien van alle scholen die binnen een redelijke afstand van de woning gelegen zijn, kenbaar gemaakt wat hun overwegende bedenkingen dan wel bezwaren tegen de richtingen van deze scholen zijn. Met de kantonrechter is het hof van oordeel dat de ouders ten aanzien van de (soennitisch) islamitische, joodse, antroposofische en christelijke basisscholen in Amsterdam vooralsnog voldoende concreet hebben gemaakt wat hun bezwaren zijn. Die bezwaren zijn naar het oordeel van het hof ook voldoende zwaarwegend.
B) Openbaar onderwijs
Standpunt van de verdediging
Als eerste bezwaar tegen het openbaar onderwijs is namens de ouders aangevoerd dat dit type onderwijs de geloofsovertuiging van de ouders niet zal uitdragen of bevorderen, doordat de scholen neutraal zijn in hun levensbeschouwelijke opvattingen. Als tweede bezwaar is door de ouders aangevoerd dat openbare scholen alle religies zullen eerbiedigen, hetgeen de spirituele ontwikkeling van [dochter] zal schaden. Zo zal een openbare school volgens ouders geen afstand nemen van met de geloofsovertuiging van de ouders strijdige levensovertuigingen zoals het polytheïsme en het atheïsme en [dochter] zal bij gebrek aan onderwijs dat past bij haar geloofsovertuiging mogelijk ‘het paradijs niet binnengaan’. [dochter] zou zich voorts steeds moeten verantwoorden voor namen, woorden, ideeën en opvattingen die zij van huis uit meekrijgt en zou daarvan in de war kunnen raken of kunnen gaan twijfelen. Als derde bezwaar is door de ouders aangevoerd dat op een openbare school de geestelijke, cognitieve en sociale ontwikkeling van [dochter] van elkaar worden gescheiden, hetgeen zij onwenselijk achten nu de levensovertuiging van de ouders geen onderscheid maakt tussen de spirituele en wereldse kanten van het leven. De raadsman heeft in dit verband betoogd dat de verdachte wil dat [dochter] de Tasawwuf in het onderwijs meekrijgt, waarbij het onderwijs en de geloofsovertuiging als het ware in elkaar worden verweven.
Oordeel hof
Hoewel bezwaren ook kunnen zijn gericht tegen het ontbreken van een richting, zoals in het algemeen openbaar onderwijs, en de bezwaren van de verdachte in zoverre dus aan de eisen voldoen, dienen deze ook te voldoen aan de eis van voldoende concreetheid en zwaarwegendheid. Vaststaat dat het openbaar onderwijs zich kenmerkt door levensbeschouwelijke neutraliteit. Dit vloeit onder meer voort uit artikel 23, derde lid, van de Grondwet en uit artikel 8, derde lid, aanhef en onder c, van de Wet op het primair onderwijs. Op openbare scholen wordt de spirituele ontwikkeling van leerlingen aan de ouders gelaten.
Op geen enkele wijze is gebleken dat hetgeen de ouders vanuit geloofsovertuiging in de opvoeding aan [dochter] willen meegeven, wordt tegengesproken of afgekeurd op openbare scholen. De ouders hebben nagelaten concreet te maken op welke wijze de (geloofs)ontwikkeling van [dochter] wordt geschaad op het moment dat zij op een openbare school met andere geloofsovertuigingen bekend zou raken, hetgeen ook buiten school om zou kunnen gebeuren. De onderbouwing van de ouders dat [dochter] daarvan in de war raakt of zou kunnen gaan twijfelen, maakt naar het oordeel van het hof nog niet dat deze bedenking tegen het openbaar onderwijs voldoende concreet is gemaakt. Dat [dochter] zich steeds zou moeten verantwoorden voor namen, woorden, ideeën en opvattingen die zij van huis uit meekrijgt is niet concreet gemaakt. De enkele overtuiging dat [dochter] zonder het juiste onderwijs ‘het paradijs niet binnen zal gaan’, is een zwaarwegende overtuiging, maar levert daarmee nog niet een voldoende concreet en zwaarwegend bezwaar op tegen het onderwijs dat een school kan bieden. Zonder verdere onderbouwing sluiten de ouders met hun – algemeen geformuleerde – bezwaren per definitie iedere vorm van onderwijs uit, behalve onderwijs in de eigen specifieke leer van de Tasawwuf.
Zoals eerder overwogen staat het de ouders vrij om volgens wettelijke eisen een school op te richten die aan hun wens tegemoet komt, maar het enkel ontbreken van het bestaan van een dergelijke school in de nabije omgeving, maakt nog niet dat [dochter] automatisch in aanmerking komt voor een vrijstelling op grond van artikel 5, aanhef en onder b, Lpw. Van de ouders mag worden verlangd dat zij bij de scholen binnen redelijke afstand van hun woning onderzoek doen naar de ruimte die de scholen kunnen bieden aan leerlingen met speciale wensen ten aanzien van het onderwijs. Niet is gebleken dat de ouders met de openbare scholen in de nabije omgeving in gesprek zijn gegaan om bijvoorbeeld te onderzoeken of – en zo ja, op welke wijze – overtuigingen die de ouders afwijzen aan bod zullen komen. Om de concrete en zwaarwegende aard van de bezwaren tegen het onderwijs op scholen duidelijk te maken, zal veelal een dergelijk onderzoek naar die scholen (en verslaglegging dan wel kenbaarheid daarvan) nodig zijn.
Verder is ter terechtzitting nog aangevoerd dat op openbare scholen de intentie zou ontbreken om een autoritaire opstelling naar leerlingen zoveel mogelijk te voorkomen dan wel tot het uiterst noodzakelijke te beperken. Hoewel het hof deze stelling van de ouders niet tot de lijst met aangevoerde bezwaren rekent, immers hebben zij deze niet eerder als zodanig opgegeven, merkt het hof hier ten overvloede over op dat voor zover dit al ziet op de richting van het openbaar onderwijs, de stelling, zonder verdere onderbouwing, niet is aan te merken als voldoende concreet en zwaarwegend. Overigens is gesteld noch gebleken dat de ouders hebben onderzocht in hoeverre sprake is van een autoritaire opstelling op de scholen in hun nabije omgeving.
C) Artikel 2 Eerste Protocol EVRM
De raadsman heeft een beroep gedaan op artikel 2 Eerste Protocol EVRM. Het hof overweegt dat de omstandigheid dat de overheid volgens dit artikel het recht van de ouders om zich van dat onderwijs dat overeenstemt met hun eigen godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging te verzekeren, dient te eerbiedigen, niet tot gevolg heeft dat de mogelijkheid een beroep te doen op vrijstelling van de verplichting om te zorgen dat een jongere als leerling van een school onderscheidenlijk een instelling staat ingeschreven, zoals voorzien in art. 5 in verbinding met art. 8, eerste lid, Lpw, niet aan een beperking kan zijn onderworpen, zoals die zijn neergelegd in art. 8, tweede lid, Lpw (ECLI:NL:HR:2015:2577).
Conclusie
Het hof komt tot het oordeel dat de verdachte geen beroep toekomt op de vrijstelling van artikel 5, aanhef en onder b, Leerplichtwet.
De omstandigheid dat een andere leerplichtambtenaar – die het dossier van de ouders thans behandelt – blijkens diens verklaring ter terechtzitting in hoger beroep meent dat de vrijstelling wel rechtsgeldig was, maakt dit niet anders. Hetzelfde heeft te gelden voor hetgeen is aangevoerd over (de mogelijkheid van) thuisonderwijs aan [dochter] . Dat zij thuisonderwijs krijgt, is op zichzelf immers geen grond om een vrijstelling (mede) te rechtvaardigen.
Het voorgaande heeft tot gevolg dat verdachte niet van rechtswege een vrijstelling voor de op hem rustende verplichtingen uit hoofde van de Leerplichtwet heeft verkregen.
Overwegingen ten overvloede
Het hof signaleert dat het aantal vrijstellingen wegens ‘overwegende bedenkingen’ de afgelopen jaren hand over hand is toegenomen. Er bestaan bij leerplichtambtenaren in dit verband zorgen over het lot van kinderen met een vrijstelling. Er blijkt weinig zicht te zijn op hoe het met die kinderen gaat en er bestaat onvoldoende structureel toezicht op thuisonderwijs, voor zover ouders daar al in (kunnen) voorzien. Dit terwijl goed functionerend thuisonderwijs – dat ook regelmatig wordt gecontroleerd – een belangrijke voorwaarde is voor een systeem waarin vrijstellingen van de leer- en schoolplicht kunnen bestaan.
Het is het hof in dit verband opgevallen dat de instructie die leerplichtambtenaren hanteren bij hun toetsing van vrijstellingen een meer marginale toets lijkt in te houden dan die voortvloeit uit de rechtspraak (zie het hiervoor genoemde ECLI:NL:HR:2019:1925). Uit die instructie lijkt voort te vloeien dat slechts wordt getoetst of de bedenkingen ‘daadwerkelijk de richting van het onderwijs betreffen’. Dit is in het licht van de jurisprudentie ontoereikend. Uit een in 2023 gehouden enquête onder leerplichtambtenaren volgt overigens dat in een kwart van de gevallen de leerplichtambtenaar zelfs geen zicht heeft op de richting waarop de ouders zich beroepen, of er niet naar vraagt, en in het merendeel van de gevallen roepen zij de ouders alleen soms, of zelfs nooit, op om te worden gehoord.
Een en ander maakt dat kan worden betwijfeld of het uit de jurisprudentie voortvloeiende kader leidt tot een juiste toetsing van vrijstellingen in de praktijk, terwijl evenmin is voorzien in een structurele vorm van kwalitatief goed thuisonderwijs. Deze twijfel heeft het hof ook overgehouden aan het horen van de leerplichtambtenaar ter terechtzitting in hoger beroep in de onderhavige zaak. Het resultaat van deze praktijk van kennelijk weinig indringende toetsing is dat een toenemend aantal kinderen als gevolg van de overtuigingen van hun ouders niet naar school gaat, terwijl er geen zicht bestaat op hoe het met hen gaat en of zij anderszins onderwijs volgen. Dit staat op gespannen voet met het uitgangspunt van de schoolplicht en de belangen van kinderen die daaraan ten grondslag liggen. Het hof roept daarom op om bij de handhaving van de Leerplichtwet in dit verband indringender te toetsen aan de geldende eisen wanneer een beroep wordt gedaan op vrijstelling wegens richtingsbezwaren.”
4Juridisch kader
4.1
De volgende bepalingen zijn van belang.
- Artikel 2 lid 1 van de Leerplichtwet 1969 (hierna: Lpw):
“Degene die het gezag over een jongere uitoefent, en degene die zich met de feitelijke verzorging van een jongere heeft belast, zijn verplicht overeenkomstig de bepalingen van deze wet te zorgen, dat de jongere als leerling van een school staat ingeschreven en deze school na inschrijving geregeld bezoekt. (...)”
- Artikel 5, aanhef en onder b, Lpw:
“De in artikel 2, eerste lid, bedoelde personen zijn vrijgesteld van de verplichting om te zorgen, dat een jongere als leerling van een school onderscheidenlijk als vavo-student of mbo-student van een instelling staat ingeschreven, zolang
b. zij tegen de richting van het onderwijs op alle binnen redelijke afstand van de woning – of, indien zij geen vaste verblijfplaats hebben, op alle binnen Nederland – gelegen scholen onderscheidenlijk instellingen waarop de jongere geplaatst zou kunnen worden, overwegende bedenkingen hebben”.
- Artikel 8 Lpw:
“1. Een beroep op vrijstelling op grond van artikel 5 onder b kan slechts worden gedaan, indien de kennisgeving de verklaring bevat, dat tegen de richting van het onderwijs op alle binnen redelijke afstand van de woning - of, bij het ontbreken van een vaste verblijfplaats, op alle binnen Nederland - gelegen scholen onderscheidenlijk instellingen waarop de jongere geplaatst zou kunnen worden, overwegende bedenkingen bestaan.
2. Deze verklaring is niet geldig, indien de jongere in het jaar, voorafgaande aan de dagtekening van de kennisgeving, geplaatst is geweest op een school onderscheidenlijk een instelling van de richting waartegen bedenkingen worden geuit.”
Uitgangspunten van de wettelijke regeling
4.2.1
Op grond van artikel 2 lid 1 Lpw zijn degene die het gezag over een jongere uitoefent, en degene die zich met de feitelijke verzorging van een jongere heeft belast, verplicht te zorgen dat de jongere als leerling van een school staat ingeschreven en deze school na inschrijving geregeld bezoekt. De in artikel 2 Lpw bedoelde personen kunnen op grond van ‘overwegende bedenkingen’ als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw een beroep doen op vrijstelling van de verplichting om te zorgen dat een jongere als leerling van een school staat ingeschreven. Blijkens de geschiedenis van de totstandkoming van artikel 5, aanhef en onder b, Lpw is de betreffende vrijstellingsgrond in het leven geroepen met het oog op de eerbiediging van ernstige gemoedsbezwaren (Kamerstukken II 1897/98, 160, nr. 3, p. 7). Het beroep op deze vrijstellingsgrond moet voldoen aan de in artikel 8 Lpw omschreven voorwaarden. Het uitgangspunt van deze regeling is dat een jongere als leerling van een school staat ingeschreven en deze school geregeld bezoekt. Daarmee wordt beoogd het recht op onderwijs voor het kind te garanderen, met oog voor het belang dat een kind, samen met andere kinderen, kan deelnemen aan het onderwijs op een school en binnen een schoolgemeenschap, en zich zo kan ontwikkelen en vormen. (Vgl. HR 26 mei 2015, ECLI:NL:HR:2015:1338.)
4.2.2
Als een beroep is gedaan op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw, moet de rechter onderzoeken of het bezwaar de richting van het onderwijs betreft. Onder overwegende bedenkingen tegen de richting van het onderwijs als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw is niet begrepen een bezwaar tegen de soort van het onderwijs, tegen de leerplicht als zodanig of tegen de wettelijke inrichting van het onderwijs.
Het toetsingskader uit eerdere rechtspraak
4.2.3
In eerdere rechtspraak is het volgende beslist over het te hanteren toetsingskader. Onder het begrip ‘richting’ als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw wordt verstaan een fundamentele oriëntatie, ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing. Van overwegende bedenkingen in de zin van artikel 5, aanhef en onder b, Lpw is daarom pas sprake bij ernstige gemoedsbezwaren die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing. Van zulke ernstige gemoedsbezwaren is onder meer geen sprake als het betreffende samenstel van opvattingen zich onvoldoende nauwkeurig laat bepalen of het daarin ontbreekt aan een voldoende mate van ernst of samenhang.
4.2.4
Van overwegende bezwaren in de zin van artikel 5, aanhef en onder b, Lpw is ook geen sprake als weliswaar vanuit een godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing bezwaren worden aangevoerd, maar die bezwaren in onvoldoende mate verband houden met onderwijs aan kinderen zoals een school dat kan bieden. Voor het aannemen van overwegende bedenkingen moet sprake zijn van voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren die verband houden met onderwijs zoals hiervoor bedoeld.
4.2.5
Van overwegende bedenkingen in de zin van artikel 5, aanhef en onder b, Lpw kan daarom alleen sprake zijn als de bedenkingen die worden aangevoerd:
(i) verband houden met ernstige gemoedsbezwaren van de in artikel 2 lid 1 Lpw bedoelde persoon die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing,
(ii) betrekking hebben op de richting en daarom de fundamentele oriëntatie, ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, van – kort gezegd – het in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw bedoelde onderwijs en
(iii) voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren betreffen die verband houden met onderwijs zoals een school dat kan bieden.
4.2.6
Als de rechter oordeelt dat niet aan één van de hiervoor genoemde vereisten wordt voldaan, kan hij al op die grond het beroep op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw afwijzen, zonder dat hij hoeft te onderzoeken of voldaan is aan de overige vereisten.
(Vgl. HR 17 december 2019, ECLI:NL:HR:2019:1925.)
Verduidelijking en aanscherping van het toetsingskader
4.3
De Hoge Raad gaat hieronder – mede tegen de achtergrond van de relevante internationaalrechtelijke en Unierechtelijke bepalingen die zijn weergegeven in de conclusie van de advocaat-generaal onder 3.16 tot en met 3.39 – nader in op het onder 4.2.5 weergegeven toetsingskader voor de beoordeling van een beroep op de genoemde vrijstelling van de inschrijfplicht. De Hoge Raad zal daarbij de onder 4.2 weergegeven rechtspraak verduidelijken en, gelet op de toegenomen betekenis van het recht op onderwijs voor een volwaardige deelname aan de samenleving, ook aanscherpen.
4.4.1
Het onder 4.2.5 onder (i) bedoelde vereiste dat de overwegende bedenkingen verband moeten houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, sluit aan bij de rechtspraak van het EHRM over de reikwijdte van het door artikel 9 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM) gewaarborgde recht op vrijheid van godsdienst. Deze reikwijdte wordt daarin beperkt tot “those views that attain a certain level of cogency, seriousness, cohesion and importance” (vgl. EHRM (Grote Kamer) 16 april 2016, nr. 62649/10 (İzzettin Doğan e.a/Turkije), overweging 68).
4.4.2
Bij de beoordeling of sprake is van een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing moet de rechter zich in beginsel terughoudend opstellen. Een indringende toetsing kan op gespannen voet staan met de op dat gebied door de Staat te betrachten neutraliteit en onpartijdigheid.
4.5
Daarnaast moet sprake zijn van overwegende bedenkingen die (ii) betrekking hebben op de richting en daarom de fundamentele oriëntatie, ontleend aan een welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, van – kort gezegd – het in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw bedoelde onderwijs en (iii) voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren betreffen die verband houden met onderwijs zoals een school dat kan bieden. Bij de beantwoording van de vraag of aan deze vereisten wordt voldaan, moet de rechtspraak van het EHRM over artikel 2 van het Eerste Protocol bij het EVRM worden betrokken. Zoals hierna toegelicht, vloeit uit die rechtspraak voort dat het recht op onderwijs van de jongere grenzen stelt aan de mogelijkheid om een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht te honoreren wegens overwegende bedenkingen van de in artikel 2 lid 1 Lpw bedoelde personen. Dat geldt ook voor de overige internationaalrechtelijke en Unierechtelijke bepalingen waaruit voor de Nederlandse Staat de positieve verplichting voortvloeit om de maatregelen te nemen die nodig zijn om te garanderen dat kinderen onderwijs krijgen.
4.6.1
De eerste volzin van artikel 2 Eerste Protocol bij het EVRM houdt in dat niemand het recht op onderwijs mag worden ontzegd. De tweede volzin van deze bepaling houdt in dat staten het recht moeten eerbiedigen van ouders om zich van die opvoeding en van dat onderwijs te verzekeren, die overeenstemmen met hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen. De Grote Kamer van het EHRM heeft in zijn uitspraak van 29 juni 2007, nr. 15472/02 (Folgerø en anderen/Noorwegen) over artikel 2 Eerste Protocol bij het EVRM onder meer overwogen:
“84. As to the general interpretation of Article 2 of Protocol No. 1, the Court has in its case-law (see, in particular, Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, cited above, §§ 50-54; Campbell and Cosans v. the United Kingdom, 25 February 1982, §§ 36-37, Series A no. 48; and Valsamis v. Greece, 18 December 1996, §§ 25-28, Reports of Judgments and Decisions 1996-VI) enounced the following major principles:
(a) The two sentences of Article 2 of Protocol No. 1 must be interpreted not only in the light of each other but also, in particular, of Articles 8, 9 and 10 of the Convention (see Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, cited above, § 52).
(b) It is on to the fundamental right to education that is grafted the right of parents to respect for their religious and philosophical convictions, and the first sentence does not distinguish, any more than the second, between State and private teaching. The second sentence of Article 2 of Protocol No. 1 aims in short at safeguarding the possibility of pluralism in education, which possibility is essential for the preservation of the “democratic society” as conceived by the Convention. In view of the power of the modern State, it is above all through State teaching that this aim must be realised (see Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, cited above, § 50).
(c) Article 2 of Protocol No. 1 does not permit a distinction to be drawn between religious instruction and other subjects. It enjoins the State to respect parents’ convictions, be they religious or philosophical, throughout the entire State education programme (see Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, cited above, § 51). That duty is broad in its extent as it applies not only to the content of education and the manner of its provision but also to the performance of all the “functions” assumed by the State. The verb “respect” means more than “acknowledge” or “take into account”. In addition to a primarily negative undertaking, it implies some positive obligation on the part of the State. The term “conviction”, taken on its own, is not synonymous with the words “opinions” and “ideas”. It denotes views that attain a certain level of cogency, seriousness, cohesion and importance (see Valsamis, cited above, §§ 25 and 27, and Campbell and Cosans, cited above, §§ 36-37).
(d) Article 2 of Protocol No. 1 constitutes a whole that is dominated by its first sentence. By binding themselves not to “deny the right to education”, the Contracting States guarantee to anyone within their jurisdiction a right of access to educational institutions existing at a given time and the possibility of drawing, by official recognition of the studies which he has completed, profit from the education received (see Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, cited above, § 52, and Case “relating to certain aspects of the laws on the use of languages in education in Belgium” v. Belgium (merits), 23 July 1968, Series A no. 6, pp. 31-32, § 4).
(e) It is in the discharge of a natural duty towards their children – parents being primarily responsible for the “education and teaching” of their children – that parents may require the State to respect their religious and philosophical convictions. Their right thus corresponds to a responsibility closely linked to the enjoyment and the exercise of the right to education (see Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, ibid.).
(f) Although individual interests must on occasion be subordinated to those of a group, democracy does not simply mean that the views of a majority must always prevail: a balance must be achieved which ensures the fair and proper treatment of minorities and avoids any abuse of a dominant position (see Valsamis, cited above, § 27).
(g) However, the setting and planning of the curriculum fall in principle within the competence of the Contracting States. This mainly involves questions of expediency on which it is not for the Court to rule and whose solution may legitimately vary according to the country and the era (see Valsamis, cited above, § 28). In particular, the second sentence of Article 2 of Protocol No. 1 does not prevent States from imparting through teaching or education information or knowledge of a directly or indirectly religious or philosophical kind. It does not even permit parents to object to the integration of such teaching or education in the school curriculum, for otherwise all institutionalised teaching would run the risk of proving impracticable (see Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen, cited above, § 53).
(h) The second sentence of Article 2 of Protocol No. 1 implies on the other hand that the State, in fulfilling the functions assumed by it in regard to education and teaching, must take care that information or knowledge included in the curriculum is conveyed in an objective, critical and pluralistic manner. The State is forbidden to pursue an aim of indoctrination that might be considered as not respecting parents’ religious and philosophical convictions. That is the limit that must not be exceeded (ibid.).
(i) In order to examine the disputed legislation under Article 2 of Protocol No. 1, interpreted as above, one must, while avoiding any evaluation of the legislation’s expediency, have regard to the material situation that it sought and still seeks to meet. Certainly, abuses can occur as to the manner in which the provisions in force are applied by a given school or teacher and the competent authorities have a duty to take the utmost care to see to it that parents’ religious and philosophical convictions are not disregarded at this level by carelessness, lack of judgment or misplaced proselytism (ibid., § 54).”
4.6.2
Uit deze overwegingen komt onder meer naar voren dat de eerste volzin van artikel 2 Eerste Protocol bij het EVRM leidend is ten opzichte van de tweede volzin. Dit houdt in dat meer gewicht toekomt aan de eerste volzin, waarin is bepaald dat niemand het recht op onderwijs mag worden ontzegd, dan aan de tweede volzin over het recht van ouders om zich van die opvoeding en van dat onderwijs te verzekeren, die overeenstemmen met hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen. Hieruit volgt dat het recht op onderwijs van het kind niet ondergeschikt mag worden gemaakt aan de godsdienstige en filosofische overtuigingen van de ouders (vgl. EHRM 11 september 2006, nr. 35504/03 (Konrad/Duitsland)).
Uit deze overwegingen komt verder naar voren dat artikel 2 Eerste Protocol bij het EVRM er niet aan in de weg staat dat het onderwijs overdracht omvat van kennis en informatie van direct of indirect godsdienstige of levensbeschouwelijke aard. Hoewel er respect moet bestaan voor de godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing van de ouders, komt aan hen – op deze verdragsrechtelijke basis – niet het recht toe bezwaar te maken tegen de integratie van dergelijk onderwijs in het schoolcurriculum, omdat anders het risico zou ontstaan dat al het geïnstitutionaliseerde onderwijs onmogelijk wordt. Daarbij rust op de Staat wel de verplichting ervoor zorg te dragen dat binnen het schoolcurriculum overdracht van informatie en kennis plaatsvindt op een objectieve, kritische en pluralistische manier.
4.7
Bij de beoordeling of aan de onder 4.2.5 als (ii) en (iii) genoemde vereisten wordt voldaan, moet worden onderzocht of deze vereisten zijn vervuld ten aanzien van alle binnen redelijke afstand van de woning gelegen scholen. Voor de beoordeling van de bezwaren tegen het onderwijs op openbare scholen geldt daarbij het volgende. Van overwegende bedenkingen die voldoende concrete en voldoende zwaarwegende bezwaren betreffen die verband houden met onderwijs zoals een school dat kan bieden, kan geen sprake zijn voor zover die bezwaren zich richten tegen (onderdelen van het) onderwijs dat niet godsdienstig of levensbeschouwelijk van aard is. Van dergelijke overwegende bedenkingen kan verder geen sprake zijn als die bezwaren zich richten tegen (onderdelen van het) onderwijs waarin neutrale overdracht van kennis en informatie over verschillende godsdienstige, levensbeschouwelijke of maatschappelijke opvattingen plaatsvindt. Dit laatste is alleen anders als concreet komt vast te staan dat dit onderwijs niet voldoet aan de eis dat die overdracht van kennis en informatie plaatsvindt op een objectieve, kritische en pluralistische manier.
4.8
Degene die een beroep doet op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw moet dat aan de hand van concrete feiten en omstandigheden zodanig onderbouwen, dat de rechter in staat is te beoordelen of aan alle onder 4.4 tot en met 4.7 bedoelde vereisten is voldaan.
4.9
Ook bij de toepassing van dit bijgestelde toetsingskader geldt dat, zoals onder 4.2.6 is overwogen, de rechter het beroep op de vrijstellingsgrond al kan afwijzen als hij oordeelt dat niet aan één van de drie hiervoor genoemde vereisten wordt voldaan. Hij hoeft dan niet te onderzoeken of is voldaan aan de overige vereisten.
4.10
Het vorenstaande vormt een nadere invulling en aanscherping van de onder 4.2 weergegeven rechtspraak van de Hoge Raad. Deze aanscherping komt erop neer dat met betrekking tot openbare scholen alleen nog met succes een beroep kan worden gedaan op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw, als komt vast te staan dat het onderwijs op alle openbare scholen die binnen een redelijke afstand van de woning zijn gelegen, voor zover dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet voldoet aan de maatstaf van kennis- en informatieoverdracht op een objectieve, kritische en pluralistische manier.
Dit betekent ook dat de eerdere rechtspraak van de Hoge Raad waarin is beslist dat overwegende bedenkingen ook kunnen zijn gericht tegen het ontbreken van een levensbeschouwelijke of godsdienstige richting van het onderwijs en daarom ook tegen de richting van het openbaar onderwijs (vgl. HR 12 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3111), moet worden bijgesteld. Uit wat onder 4.7 is overwogen, volgt immers dat overwegende bedenkingen tegen uitsluitend de neutrale richting van het openbaar onderwijs niet volstaan voor een beroep op de vrijstellingsgrond als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw.
Het recht van ouders om zich van die opvoeding en van dat onderwijs te verzekeren, die overeenstemmen met hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen, verzet zich – ook in het licht van artikel 9 EVRM en artikel 2 Eerste Protocol bij het EVRM – niet tegen deze aanscherping van de onder 4.2 weergegeven rechtspraak.Ouders hebben immers in Nederland de vrijheid hun kinderen de school van hun keuze te laten bezoeken. Dat kan ook een zelf opgerichte school zijn waar volgens hun godsdienstige of levensbeschouwelijke opvattingen wordt lesgegeven. Daarnaast hebben ouders de vrijheid hun kinderen na schooltijd en in het weekend onderwijs te laten volgen dat in overeenstemming is met hun opvattingen. (Vgl. HR 15 februari 2011, ECLI:NL:HR:2011:BM6898, rechtsoverweging 5.5.)
4.11
De positieve verplichting voor de Nederlandse Staat om de maatregelen te nemen die nodig zijn om te garanderen dat kinderen onderwijs krijgen en om te zorgen dat het onderwijssysteem effectief is, brengt ten slotte met zich dat actief optreden van de Staat wordt gevergd om de Leerplichtwet 1969 te handhaven, zo nodig langs strafrechtelijke weg, als een kind verstoken dreigt te raken van het door artikel 2 Eerste Protocol bij het EVRM gegarandeerde onderwijs.
5Beoordeling van het eerste cassatiemiddel
5.1
Het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van het hof dat de bedenkingen van de verdachte met betrekking tot de openbare scholen op redelijke afstand van de woning onvoldoende concreet en onvoldoende zwaarwegend zijn en dat daarom de verdachte geen beroep toekomt op de vrijstelling als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw.
5.2
Het hof heeft geoordeeld dat de door de verdachte aangevoerde ‘overwegende bedenkingen’ verband houden met ernstige gemoedsbezwaren die berusten op een voldoende welbepaalde godsdienstige overtuiging of levensbeschouwing, de Tasawwuf. Het hof heeft deze bezwaren, voor zover zij de richting betreffen van het onderwijs op openbare scholen binnen redelijke afstand van de woning, onvoldoende concreet en onvoldoende zwaarwegend geoordeeld. Daaraan heeft het hof onder meer het volgende ten grondslag gelegd. Het hof heeft tot uitgangspunt genomen dat het onderwijs op openbare scholen zich kenmerkt door levensbeschouwelijke neutraliteit, zoals dat voortvloeit uit artikel 23 lid 3 van de Grondwet en uit artikel 8 lid 3, aanhef en onder c, van de Wet op het primair onderwijs. Vervolgens heeft het hof overwogen dat niet is gebleken dat wat de verdachte en de medeverdachte vanuit hun geloofsovertuiging aan hun dochter willen meegeven, wordt tegengesproken of afgekeurd op openbare scholen. De bezwaren dat de (geloofs)ontwikkeling van hun dochter wordt geschaad als zij op een openbare school met andere geloofsovertuigingen bekend zou raken, of dat zij daarvan in de war kan raken of gaan twijfelen en dat zij zonder het juiste onderwijs “het paradijs niet binnen zal gaan”, sluiten volgens het hof per definitie iedere vorm van onderwijs uit, behalve onderwijs in de eigen specifieke leer van de Tasawwuf en zijn, zonder verdere onderbouwing, naar het oordeel van het hof geen concrete en zwaarwegende bezwaren tegen het onderwijs dat een school kan bieden. Ook anderszins zijn volgens het hof dergelijke concrete en zwaarwegende bezwaren niet door de verdachte en de medeverdachte aangevoerd of aannemelijk geworden.
5.3
Het oordeel van het hof dat de verdachte geen beroep toekomt op de vrijstelling als bedoeld in artikel 5, aanhef en onder b, Lpw getuigt in het licht van wat onder 4 is uiteengezet, niet van een onjuiste rechtsopvatting. Het is ook toereikend gemotiveerd, nu in dat oordeel tot uitdrukking komt dat niet is komen vast te staan dat het onderwijs op alle openbare scholen binnen een redelijke afstand van de woning, voor zover dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet voldoet aan de maatstaf van kennis- en informatieoverdracht op een objectieve, kritische en pluralistische manier.
5.4
Het cassatiemiddel faalt.
6Beoordeling van het tweede cassatiemiddel
De Hoge Raad heeft de klachten over de uitspraak van het hof beoordeeld. De uitkomst hiervan is dat deze klachten niet kunnen leiden tot vernietiging van die uitspraak. De Hoge Raad hoeft niet te motiveren waarom hij tot dit oordeel is gekomen. Bij de beoordeling van deze klachten is het namelijk niet nodig om antwoord te geven op vragen die van belang zijn voor de eenheid of de ontwikkeling van het recht (zie artikel 81 lid 1 van de Wet op de rechterlijke organisatie).
7Beslissing
De Hoge Raad verwerpt het beroep.
Dit arrest is gewezen door de vice-president M.J. Borgers als voorzitter, en de raadsheren A.L.J. van Strien, T. Kooijmans, F. Posthumus en R. Kuiper, in bijzijn van de waarnemend griffier S.P. Bakker, en uitgesproken ter openbare terechtzitting van 21 april 2026.
Terug naar de inhoudsopgaveBijlage 3 – De Letter-van-de-Wet-zaak (hoger beroep)
Gerechtshof Amsterdam
1 mei 2025
ECLI:NL:GHAMS:2025:1181
ECLI:NL:GHAMS:2025:1181
Uitspraak delen
Instantie
Gerechtshof Amsterdam
Datum uitspraak
01-05-2025
Datum publicatie
06-05-2025
Zaaknummer
23-002839-24
Rechtsgebieden
Strafrecht
Bijzondere kenmerken
Hoger beroep
Inhoudsindicatie
LPW, OM NO in vervolging ( nieuw beleid OM in geval van richtingsbezwaren)
Vindplaatsen
Rechtspraak.nl
Verrijkte uitspraak
Uitspraak
afdeling strafrecht
parketnummer: 23-002839-24
datum uitspraak: 1 mei 2025
Arrest van het gerechtshof Amsterdam gewezen op het hoger beroep, ingesteld tegen het vonnis van de kantonrechter in de rechtbank Amsterdam van 9 december 2024 in de strafzaak onder parketnummer 13-243906-24 tegen
[verdachte] ,
geboren te [geboorteplaats] op [geboortedag 1] 1977,
adres: [adres] .
Onderzoek van de zaak
Dit arrest is gewezen naar aanleiding van het onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep van 17 april 2025.
De verdachte heeft hoger beroep ingesteld tegen voormeld vonnis.
Het hof heeft kennisgenomen van de vordering van de advocaat-generaal strekkende tot niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie en het standpunt van de raadsman.
Tenlastelegging
Aan de verdachte is tenlastegelegd dat:
hij in of omstreeks de periode van 01 augustus 2023 tot en met 03 juli 2024 te Amsterdam, althans in Nederland, als degene die het gezag uitoefende over
de jongere [persoon 1] , geboren op [geboortedag 2] 2012 en/of
de jongere [persoon 2] , geboren op [geboortedag 3] 2015 en/of
de jongere [persoon 3] , geboren op [geboortedag 4] 2018 ,
althans als degene die zich met de feitelijke verzorging van
de jongere [persoon 1] , geboren op [geboortedag 2] 2012 en/of
de jongere [persoon 2] , geboren op [geboortedag 3] 2015 en/of
de jongere [persoon 3] , geboren op [geboortedag 4] 2018,
had belast, niet heeft voldaan aan de verplichting om overeenkomstig de bepalingen van de Leerplichtwet 1969 te zorgen dat voornoemde jongere(n) als leerling(en) van een school, stond(en) ingeschreven.
Voor zover in de tenlastelegging taal- en/of schrijffouten voorkomen, zal het hof deze verbeterd lezen. De verdachte wordt daardoor niet in de verdediging geschaad.
Vonnis waarvan beroep
Het vonnis waarvan beroep zal worden vernietigd, omdat het hof tot een andere beslissing komt dan de kantonrechter.
Ontvankelijkheid van het openbaar ministerie
Het standpunt van de advocaat-generaal
Per e-mailbericht van 14 april 2025 heeft de advocaat-generaal aan het hof bericht dat het openbaar ministerie recent heeft besloten leerplichtzaken waarbij het in de kern gaat om de beoordeling van aangevoerde bezwaren in het kader van artikel 5b van de Leerplichtwet 1969 niet meer aan te brengen en zaken die al op zitting staan in te trekken, welk besluit is gebaseerd op een advies van het Wetenschappelijk Bureau van het openbaar ministerie. Het betreft volgens het nieuwsbericht van het openbaar ministerie zaken waarbij er door de leerplichtambtenaar geen vrijstelling is verleend vanwege richtingsbedenking tegen scholen op basis van geloofsovertuiging of levensopvatting van de ouders. Ter terechtzitting heeft de advocaat-generaal toegelicht dat ook de onderhavige zaak onder dit nieuwe beleid valt en het hof verzocht het openbaar ministerie niet-ontvankelijk te verklaren in de vervolging van de verdachte.
Het standpunt van de raadsman
Per e-mailbericht van 16 april 2025 heeft de raadsman het standpunt ingenomen dat de verdediging zich kan verenigen met deze keuze van het openbaar ministerie.
Het oordeel van het hof
Aan het openbaar ministerie is de bevoegdheid toegekend zelfstandig te beslissen of naar aanleiding van een ingesteld opsporingsonderzoek vervolging moet plaatsvinden. Die beslissing leent zich slechts in zeer beperkte mate voor een inhoudelijke rechterlijke beoordeling. De rechter zal bij zijn beoordeling de zienswijze van het openbaar ministerie ten aanzien van het belang bij een ingezette strafvervolging expliciet mee wegen.
Het standpunt van de advocaat-generaal komt er in de kern op neer dat zij meent dat bij de huidige stand van zaken, gelet op de door het openbaar ministerie ingezette beleidswijziging als hiervoor genoemd, er geen belang is bij voortzetting van de ingezette strafvervolging van de verdachte. In haar toelichting is sprake van een heroverweging van de opportuniteit van (verdere) vervolging: vervolging wordt niet langer opportuun geacht.
De advocaat-generaal heeft zich naar het oordeel van het hof in redelijkheid op dit standpunt kunnen stellen. Het niet langer voortzetten van de strafvervolging is ook niet onverenigbaar met de beginselen van een goede procesorde. Mede gelet op het standpunt van de raadsman van de verdachte als hiervoor weergegeven ziet het hof geen reden om in deze strafzaak tot een andersluidend oordeel te komen.
Het hof zal het openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaren in de vervolging.
BESLISSING
Het hof:
Vernietigt het vonnis waarvan beroep en doet opnieuw recht:
Verklaart het openbaar ministerie ter zake van het tenlastegelegde niet-ontvankelijk in de vervolging.
Dit arrest is gewezen door de meervoudige strafkamer van het gerechtshof Amsterdam, waarin zitting hadden mr. D. Radder, mr. W.F. Groos en mr. N.E. Kwak, in tegenwoordigheid van mr. A.M. van Tilburg, griffier, en is uitgesproken op de openbare terechtzitting van dit gerechtshof van 1 mei 2025.
De jongste raadsheer is buten staat dit arrest mede te ondertekenen.
Terug naar de inhoudsopgave